Yusef U Qasi amedyaz n tallit n 17 Sd.MƐ/Uṭṭun 01
YUSEF U QASI AMEDYA N IMUSSNAWEN
TAZRAWT YURA AMAR TAFAT
Ma yella rziɣ a d-ssegziɣ, neɣ a d zerweɣ tamsalt n yiwen n umedyaz ameqqran, neɣ amedyaz amezwaru n teqbaylit, Yusef U Qasi n At Jennad, yella di taggara n tallit n 17, leǧwahi n 1770 di tallit talemmast, akken i-t-id-yewṣef dda Lmulud n At Mɛemmeṛ. Si tallit talemmast akkin ɣer teglest, neɣ send-is, ur nufi abziz n usefru n kra n umedyaz yuran s tmaziɣt, ɣas ulama gwran-d kra n yismawen n yemyura n imaziɣen yuran s tlatinit, yecban: Saint Augustin, Juba2, Apulé... I d-yegwran anagar tussna taɣerfant i tettalles tsuta i tayeḍ, yecban tmucuha d yinzan, d isefra n lḥenni di tmeɣṛiwin n at zik, ula d wigi sawalen tura talɣa-nnsen d taqbuṛt, llsas-nnsen kkan-d si tallit talemmast, yella deg-sen yiman n wenbaz Aṭeṛkwi, neɣ n ṭṭṛad mgal Aṭeṛkwi, am...
Ihi i wakken ad yessiweḍ walebεaḍ a d-yaf tura akka, tamedyazt yessefra s umata umedyaz amezwaru di tallit-is n 17, imken d awezɣi, acku liḥala n tutlayt-nneɣ tella yagi ṛqiqet di tillay-is yezrin(n tillas) n tatlayt neɣ n timawit(oral). Wid iqeṛben cwiṭ ɣer tallit taqbuṛt ufan-d nṣib, am Ifṛensisen: Auguste Moulieras, G.Hanotau, Henri Genevoix, rnu Izzayriyen yecban, dda Lmulud n At Mεemmeṛ, Bensdiṛa, artg... Ladɣa Ifṛensisen agi, d ibzizen n isefra i d-fkan deg yidlisen-nnsen, win yessmeɣren yefka-d kṛaḍ n isefra n Yusef U Qasi, Dda Lmulud yessaweḍ kra n tirrect n wazal n caṛeṭ(30) n isefra yelhan. Acimi? Acku, iban am lemri, imi Yusef yedder aṭas deg At Yanni imezwura, yezdeɣ din-a ɣur-sen armi d asmi yemmut; tis snat Dda Lmulud iluḥeq-d imɣaren iqeṛben ɣer tallit n Yusef U Qasi; u tis kṛaḍ i tent yugaren, yessεa zheṛ, imi Salem At Maεmmeṛ d babas n Dda Lmulud, d yiwen n umussnaw n teqbaylit, d amnadi, d aḥerraz n tsekla taqbuṛt, yessen d igiman n isefra iqbuṛen, abaεda wid n Yusef-U-Qasi, acku d yiwen n umedyaz yettra s waṭas mačči d kra Salem.
Ihi nṣib
fellas ad yili akkin d wakka ɣef umedyaz-agi, ad nejbed anamek-is ugar d wugar. Nudaɣ fell-as u-mazal,
ayen i d-ufiɣ, d
tamedyazt neɣ d
awal, uriɣ-ten-id, neɣ ad ten-id-aruɣ, akka
w'iddren, ayen i d-yura fell-as Dda Lmulud a t-id nernu ɣer tirrect a t-id nernu a
t-id nessken, a t nessali deg wazal acku, ɣur Dda Lmulud uɣur tella terni tameqqṛant, deg wedlis-is "Isefra n Teqbaylit Iqbuṛen" neɣ s tefṛensist "Poèmes Kabyle Anciens".
Acku daɣen
adlis-a yemluqa, nessarem ad tazzel teẓṛigt-is tikkal nniḍen ugar s waṭas di tmurt nneɣ imi d adlis yessεa azal s waṭas, degs agerruj n
tmussniwin tiqbuṛin.
Tikti yugaren tikti, d ccan n umedyaz-a(d wid i t
yecban meṛṛa) ma
yella banen-ed imuhal-is, d isefra-s d wawalen-is, ma ulin s afell-a. D azal i
tutlayt i yedles d uzzal d abaɣur i tmetiyin. Qqaṛen deg yinzi Ifṛensisen "Les grands esprits, cest les grandes
nations". D acu kan a-d-nini "anadi n win yessεan zheṛ". Ad εeṛḍeɣ si tama-w d
tezmert-iw, akken a d-ffkeɣ ayen
i-giɣ fellas
si 1990 ɣer
dagi, a d-ffkeɣ yiwet
n tezrawt yeččuṛen s-umezruy d tmedyazt n
Yusef di tallit-is, degs ad yili wayen sliɣ ɣer yemɣaren n waẓi n At Jennad, ɣur kra n yemyura, am Dda
Lmulud n At Mεemmeṛ, deg wedlis-is
"Isefra n Teqbaylit Iqbuṛen",
Auguste Moulieras "Timucuha n Leqbayel", Bensdiṛa deg wedlis n Henri
Genevoix "Tudrin n Leqbayel", d wayen yellan meṛṛa fellas.
Ma d ayen uriɣ yagi fellas, ma tufam kra n wanza n imagraden teɣram i d-yeffɣen di kra n yeɣmisen n tmaziɣt, am weɣmis
"Tamurt","Izen Amaziɣ", artg... Yettaɣ lḥal, akka i-d abrid n unadi, i-d abrid n tira, ulac
aɣawes (lεib)
degs.
Ihi tikelt nniḍen, tazrawt agi ad tili s seddis n tneqiḍin ara yili daxel d abaɣuṛ ɣef Yusef U Qasi d
tamedyazt d umezruy, mgal amnekcam di tallit-is, d tmussni n tqbaylit:
1)D acu i-d Yusef U Qasi?
2)Yusef U Qasi deg At Jennad
3)Aselmad di Tfuɣalt
4)Azbu n At Jennad mgal Aṭeṛkwi
5)Tamussni d ttmedyazt
6)Taggrayt
Deg weḍṛis agi,
ma nufa texleḍ tmedyazt
n Yusef, maca ad ttbin s kra n iṛecimen n tussna ɣef ansi id-tekka, di taggara n usefru. Ula d awal ma
yezzi fellas, yal wa d amek i-d-iweṣṣef Yusef U Qasi deg yeḍṛisen-is.
D acu i-d Yusef U Qasi?
Yella d yiwen n umedyaz-amussnaw yeddren di tallit
talemmast yezrin azal n tmiḍwin d
uzgen aya ɣer
dagi. Akka i nnan yemɣaṛen nneɣ. Ma yella d agad yuran
fellas yakan yecban imeqqranen am, dda Lmulud n At Mεemmeṛ, dɣa netta yenna: "Yusef
U Qasi yella di tamiḍi n 18, leǧwahi
n 1770 i-yewweḍ asuref
n Yillew"
Meḥsub
send a d-tadef Fṛansa
tamurt n Lezzayer, mazal d Aṭeṛkwi i-yḥekmen tamurt. Yusef
yedder asmi ttnaɣent
teqbilin d ttudrin n Leqbayel ɣef izuɣaṛ wagarasent, akk d
Wat Qasi n Temda Leblaḍ yellan
d adabu n tallit. Netta imir nni iban-ed am yiṭij ɣef tlufa s tmedyazt-is, d ttebɣest-is, d ttmussni-s. D
yiwen n umedyaz yessefruyen amenddayer ger iffassen-is, ad yewet kra n tikkal
fellas a d-yebru i-tmussni(yaεni,
asefru yennumken). D yiwen n umedyaz yessεan aswir di tmussni, acku yessεa iswi s isefra-s, mačči d ameddaḥ kan.
D yiwen wemdan yessakwayen
Yessebɣas win yuklalen
Yettnemmir amussnaw bu truggza
Isezɣan win iwaεṛen
Yettεayaṛ amesbaţli d wungif, d win
yettdarin.
Yettaru imeḍṛa(ad naf isefra-s d amezruy s
timad-is).
Yettqaddaṛ Taṣṛeṭ d Lawleyya.
D aselmad deg yegrawen.
Annect-agi s-umata a ɣ d-ibin di kra n
yidlisen n imussnawen yuran ɣef yimedyazen n tmurt n Leqbayel. Asmi i d-tudef Fṛansa ɣer tmurt, yiwen umussnaw
isem-is General Hannotau i d-ijemεen isefra-s netta d kra n imedyazen abḥal: Muḥ Saεid Amlikec, Lḥaǧ Rabaḥ, Muḥ At Lmessεud, d Yusef U Qasi. Daɣen Dda Lmulud di tneggura
agi, yessnerna azal n Yusef d imedyazen-a, yerna-d aṭas nniḍen, deg wedlis-is
yura "Isefra n Teqbaylit Iqbuṛen".
Ihi amedyaz a t naf d yiwen wemdan inudan tamurt n
Leqbayel s-umata, ayagi i-lmend n tdukli d ttegmatt d lxiṛ ger Leqbayel. Yezga
deg Gawawen ger At Yanni d At Wasif imi yella wemgirred garasen. Wigi zik d
icenga garasen, zzgan d amceččew
armi ɣellint
tmeggraḍ(llan
isefra d inagan yessawel...)
A ṭṭiṛ yufgen iεella
Ifer huz-it
Ḥebsen leǧwad lemḍilla
Ḥedd ma neẓeṛ-it
Assen ur yerbiḥ slam
Mi myuggen ṭṭṛad n
twaɣit
Tlatin ḥesbeɣ kamla
Sarden ṣemmeḍ-it
Ay d-iqqimen deg ṭṭwila
Γef
teqbaylit
Kra bʷin yeṭṭef ḥedd lɣila
Ičča-ten ṭṭṛad
msakit
Ttreɣ-k a waḥed lwaḥid
A Llah ur neṭṭiṣ
Ddaεaɣ-k s ṣḥaba laεyan
Aεli d yiṛfiqen-is
Tegeḍ-aɣ gelǧennet amkan
Jmaε akka d-nettḥessis
Maca Yusef yekkat armi i-ten yefra, yessaεdel-iten s webrid n
tissulya, akken ur ttuɣalen
ara ɣer tid
nnsen. Ameḍṛu-ya
nnan-d d ayen werǧin neḍṛi, imi Yusef d amussnaw
ameqqṛan yessεan tarmit, d amdan bu tḥirfatt. Γef wannect-a yella d
anagi usefru yessawel umedyaz ɣef At Yanni d At Wasif:
"Ɛuddu Bellah ya laṭif
A lexbaṛ i d yettasen
At Yanni d At Wasif
Sliɣ s yeḥbiben nuɣen
Ɛuddu
Belleh ya laṭif
Temlal ẓebṛa d yefḍisen
Tini i-wid iεebʷjen
awal
Acimi teddarayem"
At Yanni zik d uḥdiqen ɣas waεṛen
nezzeh maca ɣef
izerfan nnsen, maca a naf ttqaddaṛen nezzeh amedyaz Yusef U Qasi ugar n Lawleyya nniḍen, sellen-as, ttaɣen awal-is di tegwnitt
iserfen. Γef
annect-a yenna Yusef:
Nek d At Yanni grent tesɣaṛ
Nutni inu nek baneɣ nnsen
Nek ur lliɣ d anekkaṛ
Nutni ẓṛan
i-d-ttakken
Nek ur lliɣ d anekkaṛ
Yerna wayeḍ ɣef At Yanni yenna:
Ḍḥu d
lmersul
Belleh, a ṭṭiṛ, ma d
wi fessussen
Abrid-ik mellul
Ers i lwadd, zger Iftisen
Sellem εla Ṣṭembul
At Laṛebεa d At Leḥsen
Γur At
lmaεqul
Awal n ṣwab At
tkemsen
Ur degsen amehbul
Bexlaf w'iḥedqen yessen
Ma ḥabenk s wul
Ma truḍ a k-id ṣeḍṣen
Yusef U Qasi iban d bu taktiwin, yenna diɣen:
Cwiṭ nettεeddi fellas
A w'ibɣan segs yimɣuṛ
Ma d aṭas ur t nettaǧa
Ammer w'iteddun meɣṛuṛ
Ladɣa At
Wasif cuffen fellas imi iεuzz aṭas At Yanni nutni ala.
Yiwwas yella yekkat deg At Wasif, yusa-d yiwen wergaz yewwet-it-id s wawal iqeṛḥen yenna-yas-d
"Ac'i-k-id yewwin ɣerneɣ?"
"Yak tenniḍ-as"
Nniɣ a bab n Sidi
Tlata tuddar nni keffunt
Syen ur zegger sani
Yerra-yas Yusef yenna-yas:
Belleh ar k azneɣ a ṭṭiṛ
Ṣbeḥ zik
huzz afriwen
Lembat-ik deg At Yanni
Axxam n lεaz deg Gawawen
I-tlata tuddar nni
Ur yidsent ssεedleɣ yiwen
Yusef U Qasi d amussnaw, yessakway medden, yenna:
Bismillah a nebdu lḥaṣul
A lḥadeq ttḥessis
Kateɣ lemεani s ṛzun
Sakwayeɣ lǧis
Zεayem i-ten yettṛaǧun
Yessen deg ul-is
Yenna daɣen s tgzi-s d ttmussni-s:
D ul-iw i d ccix-iw
Abrid i-ɣer iyi yenheṛ a
t aɣeɣ
D ul-iw i-d afrag-iw
Abrid ɣef iḥudd ṭixṛeɣ
Yusef U Qasi di tmurt-is At Jennad
Tteswiṛa tis
snat n Yusef, a ɣ d
tbin ugar n tmezwarut deg wnamek, imi ma nezrew-it nezzeh a t naf
yettemcabi ɣer
Nnbi, neɣ yuɣ abrid-is, acku
yemhel aṭas ɣef teqbilt-is deg At
Jennad, maca ar deqqal yunag s anda nniḍen.
Γur At Jennad Yusef U Qasi
mačči kan d
amedyaz, maca yella uma d amussnaw. Akka i-yettwassen d aḥeddad n wawal, d bab
n ṛṛay,
anda tella tεeddawit
yefra-tt.
At Jennad d netta i-ttwekkilen akken ad yemmeslay
fellasen asmi ttnaɣen
nutni d At Qasi ɣef uzaɣaṛ n At Jennad.
Belqasem n At Qasi yella d agellid di Ɛemṛawa,
maca wagi yesdukkel adabu netta d wemnekcam Aṭeṛkwi.
Yella deg wawal "At Qasi ḥekmentt si Tizi armi d Ttizi" Ḥekmentt si Tizi n
At Ɛica(Tneya
n yimir-a) armi d Ttizi n Wekfadu. Yaεni tamurt n leqbayel s-umata deg yfassen nnsen.
Amedyaz Yusef yella yedder di tallit nni n Ṭuṛk, Aṭeṛkwi yellan d anbaz ɣef tmurt n Lezzayer
s-umata. Yusef U Qasi di tallit agi yella d yiwen wemdan yukin, ur yeqbil
ara ẓẓuṛ n Uṭeṛkwi neɣ n wayeḍ, yeḥseb-it d anbaz ur yelli d
ameddakkel am temnaḍin nniḍen.., Yerna yusa-yas-d
mgal, yaεya
iqubel-it netta d imezdaɣ n
tteqbilt-is n At Jennad, asmi yeṭṭenṭun
umedyaz(yella umezruy ɣef
annect-a, ẓṛet
"Azbu n At Jennad mgal Aṭeṛkwi". Ad naf deg
wmezruy n At Jennad, nuɣen
nutni d Uṭeṛkwi aṭas n tikkal. Ayagi ad t
naf deg waṭas n
yedlisen n umezruy i-d-ullsen kra n yemyura yecban "José Nil Robin",
ladɣa
aneggaru ya yulles-ed amezruy akken yessefk, ur d-isedda anagar Yusef U Qasi.
Ballak ur terzi ara temsalt n tmedyazt, neɣ ur s taεǧib ara tikti d ttsartit taɣewwaɣt (rebelle)n umedyaz
Yusef U Qasi.
Yusef U Qasi yella daɣen deg wakud anda ttnaɣent teqbilin, d llaεṛac d ttudrin d iderma. Netta si tama-s iferru ger
wigi, yerna s tmedyazt-is yettweṣif-ed, yeǧǧa-d amezruy n wayen yeḍṛan. Amedya, asefru ya:
Win ur neḥdiṛ
Ass n ttlata mi d tettcuddu
Kul azniq la d-iṭeggiṛ
Kul tiɣilt la d-ttfuṛu
I tin ur yebɣi Ṛebbi
Ɛeddik
m'tt neggḥeḍ aẓṛu
Yerna daɣen ɣef ass lexmis, yenna deg wawal-is:
Belleh a ṭṭiṛ ma
d w'iserrun
Ddu deg llyaǧ
At Yanni lεez n tudrin
Sellem At waggus meḥraǧ
Ass lexmis mi yasen zzin
Ikker waεjaj
Ibda lbaṛud lexzin
La yettenṭaǧ
Xems'usebεin ay geɣlin
Γef
Tewrirt Lḥeǧaǧ
Ar iḍa mazal-ten din
I tembʷeṭṭaǧ
Ɣer tεessast
ggaren aεwin
Kul yum d asraǧ
Ulac tifrat yiwen ddin
Γas ma
texla neɣ a-tt-ggaǧ
Am akken daɣen ara t naf yessεa amezruy yessεan anamek, acku ur yettezzi ara kan di taddart-is,
yeffeɣ beṛṛa n teqbilt-is yerna yega
aṭas n yigan yelhan. Tagi
nenna-d fellas yagi(taqṣiṭ yefra ger At Yanni
d At Wasif) maca a d-nuɣal ar
deqqal ɣer tiyiḍ.
Deg At Jennad yella d yiwen wemdan yessεan inzer d ttruggza, acku
iṛeṣṣa tadukli di teqbilt-is.
Deg yiwen wemkan meṛṛa
i-ttennejmaεen At
Jennad, ṭṭef-itt-id
seg taddart n Tmaεsit
alama d ttaddart n Ubiẓaṛ, ttennejmaεen akw di Tfuɣalt. Γef waya yenna umedyaz deg
wawal-is:
Ma nennejmaε di
Tfuɣalt
Bu tḥeṛci yawi-tt-id
Ma nennejmaε di
Sidi Menṣuṛ
Bu neyya yawi-tt-id
Sidi Menṣuṛ yettaɣ lḥal imir d lemqam, am
tura, yella degs lǧameε n tẓalit, taqubbett, tella
temεemmeṛt, ferrun degs tillufa n
imezdaɣ,
ferrun di tlawin din-a, yerna tella degs tillumda n leqwran yessɛa aṭas n
inelmaden i wumi ssawalen "ṭelba". Ttagan-as ttebyita. Sidi Menṣuṛ qqaṛen "d yiwen n lwali,
iǧehden s waṭas n lbeṛhan, yettaǧa amzur iɣelli-d ɣef tuyat-is. Akken
i-s-ssawalen "Sidi Menṣuṛ bu wemzur yeddal
tuyat". Yezga yettɣima di
"Lḥemmam"
deg wmadaɣ ddaw
taddart n Tmizar deg wemkan isem-is "lxelwa". Netta yella yusa-d di
taddart n Iεekkuren,
yessεa slid
tafunast, armi i d-iṭeṛḍeq ɣer taddart n Tmizar,
qublent At Jennad s tumert, fkan-as tawellitt di twacult n At Lhamel. Netta deg
wmur-is daɣen yefṛeh s Wat Jennad, nnan-d
yenna-yasen: "s-ani tuggadem, erret-iyi tawwurt n tqubbett ɣer din". Gan akken.
Tafuɣalt s
wazal-is, d amkan n yedles d ttsartit, d amkan n uɣewwaɣ, din i tettcuddu, din
i-ttheggin i-ṭṭṛad mgal
Aṭeṛkʷi, neɣ At Qasi, neɣ mgal kra n lεeṛc nniḍen ijewṛen At Jennad.
Nnan yiwwas, Yusef yeba yuɣ-it wakud deg At Yanni,
wissen amek i-d-iṣuḍ waḍu, At Jennad niqal kkren
ad myebḍun am
yirden ɣef lluḥ, yal ajmayεi yessewεeṛ fellas Tafuɣalt, yal wa yeqqaṛ-as: "Tafuɣalt agi tebεed fell-i, wezzaf n
tikli". Ihi qeblen, frantt, yal tama di teqbilt ad ttennejmaε deg wemkan-is, kra
deg Weɣrib,
kra di Tfuɣalt,
wiyaḍ deg
Wbiẓaṛ, feṛqen akken myeqṛaben imezdaɣ.
Asalli yewweḍ Yusef U Qasi, yusa-d, ijmeε-iten-id ɣer Tfuɣalt, yerra-ten d yiwen akken llan am
zik, yerna ad ttennejmaεen di Tguɣalt. Γef talluft-a nnan-d yewwi asefru,
yenna-yas:
D lεali ssuq!
....
Abiẓaṛ uɣalen d Iflissen
At Laεdeṛ d Izerxfawen
Yegwra-d ........
Ad wteɣ agejdur yissen
Γef wazal n tegmatt d tdukli yenna Yusef deg wawal-is:
A llḥemmam a k neceyyeε
Neqqel deg yifeg-ik aεjel
Γer Yezwawen arraw n sbeε
Win yaεran wayeḍ a t idel
Awin yufan bu cwayeε
Ard a s immel
Lḥif n tegmatt yewεeṛ
Yessewṛat ddel
Iεdawen ad ḍebbṛen fellas
Ad fellas sewqen yedder
Yenna daɣen ɣef yinzer d ttrugza:
Nek d afṣiḥ d Ajennad
Sɣuṛ Ṛebbi i-d-uɣeɣ isem.
Imenzayen n Yusef U Qasi
ur ssεin ara amedya, yedda fellasen armi i
t semman d adderwic neɣ d aεeṭṭaṛ. Yessdukkel At Jennad
akken ur sen ijellu y'ara wakal nnsen ameqqṛan n Uzaɣaṛ, lemmer day ṭṭṣen a-sent ḥewṣen Wat Qasi yellan di
tallit nni ǧehden s waṭas di tmurt n Leqbayel.Yessdukkel-iten daɣen i-wakken ad tteqqim tugna n At
Jennad ur tɣell'ara,
acku di tallit nni tella tmuḥqṛanit s waṭas, lεeṛc iweεan i-wayeḍ ad yeẓdem fellas, a s yečč ayla-s. Dɣa d amedya yella-d ṭṭṛad ger At Jennad Yeflissen, ɣas ulama ar deqqal
fran. Γef waya yenna deg wawal-is Yusef U
Qasi:
Aten-i usan-d Yeflissen
S Abizaṛ ad naɣen
Tiyita buzzal ifen-aɣ
Tazeddamt nugar-iten
Iḍelli nennuɣ nefra
Ass-a nuɣal d atmaten.
Azbu n At Jennad mgal Aṭeṛkwi
Amezruy meqqṛen deg At Jennad iḥdeṛ-s umedyaz Yusef U Qasi,
wagi d ṭṭṛad gan At Jennad mgal Aṭeṛkwi di mayu 1758, di zman n ijmuyaε n liεeṛc n At Jennad am: Buwaεrur yellan afetni ameqqṛan deg At Jennad, wagi nnan-d iḥemmel-it aṭas Yusef U Qasi, d netta i-d aselway
n ṭṭṛad, d netta i d ttayett-is, akal
n-uzaɣaṛ d Bu Waεrur i-s-yegan lḥeṛma, netta d watmas At
Jennad. Buwaεrur taddart-is n Welma Bwaman.
Nnan-ed yeǧǧa-d awal ɣef uzaɣaṛ amek yewεeṛ umennuɣ-is, yenna-yas: "azaɣaṛ n bu teɣṛuṭ". Yella ɣer tama-s Lḥaǧ Muḥ U Smaεil n taddart n Tmizar, wagi daɣen d afetni ameqqṛan d aḥeddad n wawal.
Llan diɣen wiyaḍ usan-d ar deqqal di 1800,
yecban Brahim n At Yebṛahim n Ubizaṛ, Ḥmed U Menṣuṛ, Mḥemmed n Ayt Qasi, Ḥedduc n Ayt Baḥa, wigi meṛṛa d ifetniyen n taggara yettnaɣen mgal Aṭeṛkwi d Wat Qasi. Anejmuε aneggaru gan di Tiɣilt Feṛḥat di 1825, ɣef akken i-d-yura José Lin Robin.
Ihi ula ar deqqal n
tmettant n umedyaz imenɣi d Uṭeṛkwi mazal ur yekf'ara, yeḍṛa-d ṭṭṛad ameqqṛan ddaw n Izarazen d Ubizaṛ, mḥajin-as i-Wṭeṛkwi armi i-t- ssrewlen. Di tazwara
igzem-asen tineqlin deg wzaɣaṛ, yesserɣ-asen igran n yirden, yewet-iten s lmoṛṭi, iḥeṛeǧ-iten ɣer wedrar, yezga-yasen-d s wadda, yeqḍeε-asen azaɣaṛ, yega igwrar deg
imekwan-a, ddaw Izarazen, am: Iɣil Ideqqi, Lḥedd, Budrar, Nezla, Iɣil Uẓeqquṛ, artg... Ayen din d iseggasen d amdeqdeq yides, sebεa n iseggasen ur yekriz uzaɣaṛ, d amdedeq yal ass!
Sebba n talluft yesserfan
Aṭeṛkwi d Wat Qasi d asɣaṛ n zzan i-yra a-d-yawi di Temguṭ ugin-as At Jennad ad iεeddi, d amedya yeǧǧa-d awal umedyaz Yusef, yenna-yas :"a Ben Aεli ḥeder iman-ik, nnan-i ssyadi yeḥṛem". Yerna yewwi sin isefra ɣef ṭṭṛad amezwaru, wayeḍ yegwra-d kan degs yinzi
:"abrid ɣer Temguṭ ayes-it, asɣaṛ uεwij ctiq-it"
Yenna-yas daɣen:
Yettru Aεli Ubeεirec
Deg Iɣil hbant wurfan
Yettru yeqqaṛ-iyi Aεli
Anw'i-d aḥbib Umejqan
I-teḍmeε Qecba mm leɣṛuṛ
Tamguṭ mm yejga n zzan
Yerna yenna-yas :
Gedha Mḥemmed n Ayt Qasi
Lemmer di yerkib
Yewet yezwar di Lbay
nnsen
Yerna ṛebεa deg wid
Yemutel-it Ḥmed Umenṣuṛ
Sebε'umi yegzem iqeṛṛa
Aεni wigi d At Jennad
Adrar ma yεuṣṣ'a t sseknun
Isefra nniḍen n Yusef d ttmussni-s meṛṛa:
Muḥend Bwezwaw aḥṛuṛ
Umliḥ n babas Aεmeṛ
Ur ak yessugut lehduṛ
Deg ul-is i-gferru cweṛ
Am tnina di ẓeṛẓuṛ
Akken i-yxeddem neɣ kteṛ
Kret a-ttewtem
A Yat Jennad ur naεṛif
Beggset ul anda tefrem
Ttif Muḥend Azwaw lɣiṛ
Kra yedder yettuṣeggem
Yif ma nekseb-it axiṛ
Tamedyazt d ttmussni nufa
llan isefra nniḍen i-d-ufiɣ ɣuṛ yemɣaṛen deg tudrin n At Jennad, yiwen Lḥaǧ Aεli Ḥamuni n Tmeṛẓuga, wayeḍ d Lḥaǧ Muḥ U Lqayed n Tiɣilt, a-ten-id allseɣ, sarmeɣ ad ilin d isefra n umedyaz
Yusef U Qasi s tidett-ines, neɣ ma yella cuban, ihi
a-s-ttunnefken xeṛsum.
Qecba tebwi-d attafttar
Mi d-ẓuṛ tuddar
S lbaṭel n sidi Ṛebbi
Babas ur yettunnebdar
Yemmas d abaddar
Becci a-d-yeǧǧ Becci
Asmi lliɣ d llefḥel
Qesdeɣ llaṣel
Zeggreɣ i-lwadd s-ufella
Abrid-a ttidett newḥel
.......
Yak werǧin yega lfaεla
Asm'iyi rebḥen wussan
Tayerza s ddaw luḍa
Xeddmeɣ tiɣezza rennuɣ
Yal akufi yezzem leɣḍa
Tura mi njaḥ
Ṭamaεeɣ Gat Cenṭa
Wayeḍ :
Bismilah anebdu ankeṛeṛ
Akken i-s-iqeddeṛ
Ad immet deg Mataṛa
Irfed-ed ajgu meqqweṛ
Bezzaf d leqheṛ
Weḥdes ur s izmir ara
Ṛṛuḥ yeffeɣ aksum ṣemmeḍ
Deg wasif n Amṛawa
Lemḥiba n tura thujeṛ
Aḥbib a-k-inkeṛ
Mi-k-nɣan ad yettaḍṣa
Taggrayt
Ur ntettu tafenṭazit n At Jennad, daɣen s wazal-is, imi taggara n tmettant
n umedyaz, ṛuḥen ɣer At Yanni wwin-ed Yusef U Qasi s takweṛḍa, meḍlent s tuffra deg iḍ ger idurna n tidekt di Tfuɣalt(tama n At Gweret, nnig taddart n Tmizar n sidi Menṣuṛ) gan taɛsast fellas ayen din n wussan, ammer a-d-asen At Yanni ad sent-id skeflen
ula d nutni, a t rren ɣursen. Dagi i ɣ yessewhem umedyaz s wazal yessɛa, aṭas n yergazen i-yezran deg wmezruy, ssefran, uran, nnan, maca ur ɣursen azal am wagi n Yusef U Qasi di tmurt nnsen. D acu? Yettusema, amedyaz
iban-aɣ-d mačči d awal kan, neɣ d ttajewwaqt yettṣefiṛen, acku yerna-yas
i-tmedyazt-is igan imeqqranen yelhan. Lmizan-is ẓẓay am win n wuṛeɣ. Yusef U Qasi deg
wakud-is, yella yenfeɛ tameti deg yettidir. A t nezrew
d udem amrqqṛan tesselmed Ddunnit, ur yelli d aɣerbaz kan weḥdes, imi yal mˋara yeg kra n yigi iṣaɛben a t naf am akken d
kra n temzizla i-yessezra yewwi-d arraz meqqwṛen yecban arraz n Nobel.
Ihi aswir-is n tmussni yezga yettali. U Yusef U Qasi a naf yeṣṣaweḍ tamussni ɣer tilist-is. D amedyaz ur t ntettu, yessefk a t nessisen i-yelmeẓyen ugar, akken ad yali wass ɣef tmurt.
Tifin n kra isefra d ttemsal
nniḍen ɣur yergazen yecban:
Lmulud n At Mεemmeṛ, deg wedlis-is "Isefra n Teqbaylit Iqbuṛen",
Auguste Moulieras "Timucuha n Leqbayel", Bensdiṛa deg
wedlis n Henri Genevoix "Tudrin n Leqbayel". José Lin
Robin
Lḥaġ Muḥ Welqayed n Tiɣilt(ad yettwaṛḥem)
Lḥaġ Ali Ḥamuni n Tmeṛẓuga (ad yettwaṛḥem)
Maġid Izem Alma Bwaman
Benzidan Muḥend n Tmizar
Lhaġ Meẓyan Qasi n Tmizar(ad yettwaṛḥem)
Arut-ed tiktiwin nnwen ɣer tansa n email:Tamazight
ass-a

Aucun commentaire
Dites vos commentaires en toute démocratie seulement avec respect