Ungal «Abrid n tafat» yura Amar Tafat

Publié le 29 décembre 2025


Tasekla tatrart

Abrid n tafat

Ungal "Abrid n tafat" yewwi arraz n Lmulud n At Mɛemmeṛ deg useggas n 1998 - Ungal-a ad yelhu kan i win ara t-yeɣren ɣef ublug, mazal ur d-yeffiɣ ara di lkaɣeḍ i wakken ad yenz, maca yettwaḍmen ɣer Izerfan n Umeskar Deg umkan-a, sahleɣ taswiɛt i wid d tid i yebɣan ad t-ɣren. Ihi anṣuf yal tikelt s yimedukal d temdukal iḥemmlen ayen i d-ttaruɣ s umata. Imuhal-iw ɣas ulama inu, maca tettekkim ula d kunwi deg-sen s tɣuri d usenqed ma twalam ixuṣ kra, ini-t-tt-id ɣer taggara n wedlis-a s uwennit.


«Yufa d akken tutlayt s wayes i d-ittuṛṛebba deg wexxam ɣer yemmas d babas, tettazzal deg imi-s am uceṛcuṛ, tettwaru deg wedlis. Yerra-d seg-s rrezgg ass-n. Yenna deg ul-is: «ma llan aṭas n yidlisen yecban wagi, yettwarun akka s tmaziɣt ulac adlis ara ɣreɣ ur tfehmeɣ s umata, ayen ara afeɣ deg-s iɛǧeb-iyi, neɣ yelha d tamussni, d awezɣi ad yeffeɣ deg wallaɣ-iw»


Timawit d tira 

Awal n tatlayt(timawit) d teywalt, yemgarred amek ara t-nesseddu di tmetti tamaziγt, yessefk ad neseqdec tarrayt fesusen γef tmeẓẓuγt n wagad ur nessin ad arun, neγ ad γren, ara ilemden tutlayt ; dagi ad nessiwel tantala tafesast, deg umedya, ad nutlay taqbaylit taquṛant, d kra n wawalen ireṭṭalen yettumezγen, aya-gi iwakken tutlayt di teywalt ur d-tettas ara ẓẓayet γef imesefliden, ad tt-ḍefṛen, ur tt-ttḍeggiṛen ara. Acku, ad as-teḍṛu am tmečča deg imi, ma yella ẓidet, ad ttuγalen γur-s medden, ma ṛẓag lqut, teẓṛriḍ ay amdan, ad netti asečču-niḍen. Ihi yal taɣawsa tban ur teffir, yal taγawsa deg umkan-is, akka inra ad tṣiṛ, yalwa ad yeg tazmert-is, am assa llğehd ad d-yifrir, aṭṭan ad yeffeγ iman-is. Maca, mi ara nezzi ar tama n tira, yessefk ad tili tigzi tameqqrant di tama n umaru ara yarun deg umedya tasekla. Amaru d amussnaw, ur yettili d amaru ungif, neγ d anekkaṛ n rrezgg. Tamezwarut, ad as-yeg azal ameqqran i tutlayt-is, ad as-yefk aswir n tutlayin yessen sɛant azal di tmussni deg umaḍal, amedya:« ur netteqqen ara azgers aγyul. »Akka idlisen-is ad d-ffγen mucaɛit di yal udem n tussna. Tiss nat, d tamsalt n tigzi d tmussni d tussna, acku mi ara nebdu tira d taγult yessɛan azal, d aymi amaru ur yessefk ad isell i wid ara as-d-iṣṭuluṛen ɣer imeẓẓuγen-is : « Exdem ta, rnu ta! . » Netta yewwi-d, d netta i d aγella, ad iḍfer d acu i d-tenna tarrayt ara iseddun tutlayt ɣer yimmal, ma yessefk ad yeg anadi γef wawalen yejlan, tuɣ yezmer ad ten-

— 2 —

yaf ɣer yimγaren d temγarin, ma ulac dagi ad ten-yaf di tantaliyin, yecban: Tacawit, Tamẓabit, Tamaceγt, neγTarifit, ulac anda ara rewlen wawalen. Am wakken yezmer umdan ad iseqdec awal atrar, γef imuhal imaynuten. Akka ad iḥezzeb i uzekka n tutlayt, wid ara d-yasen deg immal ad d-afen tirrect d tezwert iγef ara kemmlen, ma yella yal tasuta ad tt-id-taf texla, amek akkenni ?! Yessullef ad tt-id-afen teččuṛ tirrect alama d ulamek. Ayγer ala ? Imi nessɛa yal tikelt taserkemt yeqqaren tamaziγt, yecban at tesdawit, d wiyaḍ itt-iran d ccuq-nsen, ad teddu kra-kra, s ufara alama d ayen temmed tfekka n tira tussnant. Ma ulac sani la tetteddu ?

— 3 —

IXEF 1 

Tura axxam-nsen ibeddel udem, mačči am zik-nni d ineggura di taddart, tura axxam-nsen ɛlay, yekka-d akk nnig yexxamen n taddart, anagar axxam n Dda Yidir i t-yugaren, acku win-a yugar uma d wid yellandi temdinin. Wagi yezgga-yasen-d sdat-sen ɣer tama n ugafa, ur yezmir ad iwali walebɛaḍ ɣas ad yali sqeff n wexxam-nsen. Axxam n Dda Yidir d taciṭa ɛlayen. Γer tama n unẓul , d asfaylu n ubalku-nsen am tyita n teṛṣast ɣer wedrar n Ǧeṛǧeṛ. Ixxammen n yeqṛiben sdat-sen ay llan, s ufella-agi i d-tettbadda tfeṛṛuǧt-is tickitxaq, as-d-ttmeslayent s wadda teslatin n at lḥaṛa, alama yeɣli-asent umenddil ! Ixxamen n uazaɣar ttbanen-d sdat-s am iɣulad, neṭḍen akk wa ɣer wayeḍ, talɣa-nsen am izelman. Netta, ɣef wedrar ɛlayen ! Tawwurt n texxamt-is yellan ɣer tama n ugmuḍ, iqubel-itt-id Lǧameɛ n Sidi Mḥend, maca wagi yebɛed fell-asen aṭas, Ccix mi ittedden di tqubbet-nni, i d-iweɛɛan ɣur-s, ma yella cwiṭ n waḍu ur d-yettaweḍ imesli-s. Taqubbet n Sidi Mḥend ur d-tettban ara syen, iɣumm-itt llǧamaɛ n tẓallit yellan ɣer tama-s. Γer tama n utaram, yusa-d uḍwiq n texxamt-is, mi ara t-id-yeldi, amezwaru ɣef wallen-is, d axxam n Dda Yeḥya, d abrid n uḍaṛ kan i ten-yebḍan, i yebḍan gar-asen. Di tama n wadda, tawwurt-nsen timsuffeɣt tqubel daɣen tin-is. Tiwwura-nsen ɛecrin n imeckaḍen n wergaz ɣer wegni n Tfuɣalt. Mi ara d-yeffeɣ di tewwurt timsuffeɣt,

— 4 —

ṭeṛḍiqent wallen-is srid ɣer teblaḍin n Tejmayɛit n Tfuɣalt, anda ttɣimman yemɣaren-nsen; anda akken yettɣima Dda Yeḥya, d alemmas gar-asen. Γef zelmeḍ d abrid n uḍaṛ ( azrib ) ittṣubbu s azaɣaṛ. Zik-nni, ma tebɣiḍ, ur ddiren ara akken yessefk, anda yella akka wexxam-agi amaynut ideg zedɣen imira; zik-nni zedɣen di tzeqqa taqbuṛt, tuṣka s wedɣaɣ d wakal, tseqqef s uqeṛmud n leqbayel, tesleɣ s wakal aḥessam, deg ugensu. D tazeqqa i d-yeǧǧa wemɣar ( ad fell-as asuref n Wuzmir ), tamezduɣt n zik rqiqet liḥala-s, di tegrest ad d-tettuddum tiqit fell-asen - ekker ay amdan err-itt-id - times yettaɣen di tzeqqa, tettaga ammus s wabbu n dexxan, d imbuxen, trennu-d ugar takka d ilefḍan, addaynin n llmal, ittḍeggiṛ-d daɣen ahdum-is n telkin! Γef annect-a akk yessaweḍ-it wakud armi i d-iga asefru ɣef tegrest n at zik, belli at zik, llan yagi di llaxeṛt ! Beṛṛa n tzeqqa, zzin-as-d iɣulad yuṣkan s udɣaɣ d wakal icuban tazeqqa-nsen, tanwalt ɣef yidis ayeffus deg ufrag ( qqaṛen-as « lmeḍbex », afrag ibelleḍ s weblaḍ abelbbaḍ, temɣi-d deg-s tuga tadalt icuban s affar, taxxamt n tyuzaḍ ɣef yidis-nniḍen, aɛecciw d ameqqran yezgga-d beṛṛa n wefrag isenned ɣur-s. Tagwella-nsen ur tcuba ɣer rezzg-agi n tura, maca awi-d ṛwan aɣrum, tazart, seksu n yirden , aseqqi lḥemmeẓ d ibawen iquranen, llɛess, llba, akw d zzit n uzemmur, aneggaru-a i d aksum n leqbayel. Akka netta d aqbayli yedder gar leqbayel, yeqqar : «  Am nekkni am medden»

— 5 —

Maca tura yaɛfa Ṛebbi . Zik nni, tewwet-it lmeḥna d temnirt ɣef aydeg ara yecfu, maca s ixeddim n babas uɣalen kkren-d di lqaɛa, ffɣen ɣer tafat. Iqṛeḥ-it aṭas wawal n Yidir aqrib-is is-yeqqaṛen yal tikelt : « Nek ur ssineɣ ara d acu i d tazeqqa n wakal.»  Wagi d tannudda-s yekker-d di llɛez, yufa-tt-id tewwa. Netta isem-is Yusef, sawalen-as medden « Ameɣnas n tmaziɣt », acku tudef tmaziɣt iɣsan-is, ittmeslay fell-as aṭas, yuɣal armi i tt-yettaru, yessefruy yiss, yessefruy fell-as. Anda yewweḍ uḍaṛ-is yessufeɣ aberraḥ fell-as. Send ad t-fehmen medden qqaren-as : « adderwic, neɣ d amserti. » Yal wa yettberri deg warraw-is i wakken ur tettḍafaṛen ara, neɣ ammer ad bedden ula d ibeddi yid-s, acku tamaziɣt-ayi d tasartit, d taɣawsa tamaynut di tmurt-nneɣ, nutni tamaziɣt, ḥesben-tt akk d ulac, ur tesɛi ara abaɣur, yerna imeɣnasen-is ttawin-ten ɣer usekraf, win i tt-iṭafaṛen ssemman-as : « aṛehhaẓ. » Maca netta yemgarred fell-asen, ur yeǧǧi amkan ɣef tneṣlit-is, yal tameɣra-s iḥdeṛ-itt, yal amussnaw iẓuṛ-it-id. Yuɣal ixeddem ayen xeddmen imussnawen, sawalen-as ɣer taggara (ula d netta) : « Amussnaw. » Netta s timmad-is ur yenwi ad yawweḍ ɣer wawal agi : «  Amussnaw ,» acku d taɣawsa i yettwali meqqret s waṭas, tessɛa azal. Iwala taɣuri lemden at weɣrum irebḥen ( widen yeččuṛen tiṭ i medden ) ur t-id-tṣaḥ ara gar-asen netta. Netta yessen kan ayen akken ssnen izemniyen, widak yerra zman di ṭṭeṛf tura di tmurt-is, widak teǧǧa tezmert, widak yugaren ɣef teblaḍin n Tfuɣalt. Γef mraw n iseggasen di laɛmeṛ-is, ad as-tiniḍ d amɣar icaben iwellef

— 6 —

Asmi yebda taɣuri n tmaziɣt yessɛa mraw d semmus n iseggasen, yeɣli-d gar ifassen-is udlis n isefra, numedyaz Si Muḥend U Mḥend (ad fell-as yessuref Ṛebbi d umkan di ṛeḥma), ass-n amezwaru, akken d imi i d-yeɣra deg-s yiwen n usefru, yekfa-t, tenerna deg-s tumert. D tikkelt tamenzut i ṭeṛḍqent wallen-is ɣef tira n teqbaylit-tamaziɣt ɣef wedlis. Yufa d akken tutlayt s wayes i d-ittuṛṛebba deg wexxam ɣer yemmas d babas, tettazzal deg imi-s am uceṛcuṛ, tettwaru deg wedlis. Yerra-d seg-s rrezgg ass-n. Yenna deg ul-is: «ma llan aṭas n yidlisen yecban wagi, yettwarun akka s tmaziɣt ulac adlis ara ɣreɣ ur tfehmeɣ s umata, ayen ara afeɣ deg-s iɛǧeb-iyi, neɣ yelha d tamussni, d awezɣi ad yeffeɣ deg wallaɣ-iw, alama i icudden tɣesmaṛt.» Mačči am yedlisen-nni n tefṛensist neɣ n taɛṛabt, acku wigi ur ifehhem deg-sen inṭeg; ula d ammur wis tmanya, ma d aṭas yessen ad d-yessenṭeq awalen, ad yessṭeṛḍiq deg-sen ass kammel , ma d anamek ur yeẓṛi « ḥemza neɣ anda tenza.» Daɛ kečč, send ur yelli di Ddunnit i yella. Γur-s yakan Aselkin n Tezrawt irbeḥ-it-id deg uɣerbaz-nsen, yuɣal-d s axxam, acku babas di Fṛansa i yella, netta yufa abrid i ctat d wurar, ur yufi ara win ara t-inehṛen akken ad yerr ddehn-is... Tabṛat mi ara s-tt-yaru i babas ɣer Lparis, ittiwɛiṛ-as wakud, acku mačči d imeslayen i as-d-qqaren at wexxam i yettarra di tebṛat; maca d ayen-nniḍen i as-yehwan i yettaru daxel n tebṛat, mi ara ad tt-id-teɣreḍ, ad tt-ɣilleḍ i yiman-is kan i yettmeslay!

— 7 —

Babas mi ara tt-id-iɣɣer ur igezzu kra. Mačči tineggura-nni armi d-ittas ɛemmis Ɛmeṛ ittsellik taswiɛt. Ula mi ara d-taweḍ tebṛat, ɣas  ini, mačči d netta i tt-id-yeɣɣaren, ɣas yeɣɣra-asen-tt-id i yat wexxam ur ttamnen. Ladɣa di tillawt yeqqar-d kan awalen yessen, wiyaḍ ittaǧǧa-ten di tcihant, ɣas akken ɣur-sen azal meqqwer. Maca... Maca Tamaziɣt yessen-itt d umatu, acku ira-tt seg ul, acku d nettat i d-inudan fell-as. Tudef-as srid ɣer ugensu n wul-is, tudef-as iẓuṛan-is, imir tufa amkan tezdeɣ deg-s am tṛuḥanit. Ira-tt armi i tt-isak nnig imuhal-is, yefka-yas azal ugar n tiyiḍ, ismuhul deg-s iḍ d wass. Teɛǧeb-as am wakken d yiwet n tutlayt yessɛan azal deg umḍal, ur yella kan di tmurt-is. Yuɣal yettzuxxu yis aṭas, ɣas akken llan wid ur as-negi azal, i nettat wala i netta. Mi ara ittmeslay fell-as di tejmayɛit ad ttenkaren icengga, yiwen yiwen. Aneggaru ad as-yini: 

— Kečči-nni ad d-teffɣeḍ d lḥaǧa! Meḥsub d taɣawsa. Ttaḍṣan fell-as akka imehzal ur nessɛi allaɣ, ɣef saɛdd-nsen amcum ! Yuɣal d netta i yettseḍḥin ad d-imeslay sdat-sen. Di Tfuɣalt, nutni aṭas yid-sen, ugaren-t, ttafen-as-tt  d tawwurt, tteddun-tt fell-as, kkaten-t s iṛicwen n umeslay, akken ad t-nfun di tejmayɛit n Tfuɣalt. Tazwara, ad d-yas ad yeqqim gar-asen, melmi i t-id-neǧɛen ad yekker ad yerwel. Yettɣimi yid-sen yettenkar, asmi i as-tent-sugten yuɣal ur yettqerrib ɣur-sen, yeǧǧa Tafuɣalt ɣef ddema-nsen, acku qellan-as ulama yessusem ur d-yenṭiq agad isexdamen tasartit n imeksawen

— 8 —

Ar deqqal yefra-tt d yiman-is, amahil-ines n uɣrum d unadi n teqbaylit deg yidlisen, neɣ ɣer yimɣaren d temɣarin. Deg iḍ ahat ticki yečča imensi, izmer ad d-yeffeɣ, ma yeẓṛa ulac win yellan deg-sen di Tfuɣalt. Mi ara tt-yaf weḥd-s ladɣa ittumur s waṭas, ittiṛtiḥ wul-is «  uk ! » i yeqqar. Ad yerzu ɣer tablaṭ-nni ɣef ittra ad yeqqim fell-as, tin-a ɣef yettɣima umussnaw DaddasYeḥya asmi yeṭṭenṭun. Ad yeqqim am win-a iran ad isell i kra n tɣawsa di tsusmi n yiḍ. Allen-is ad ttnadint akk iɣil, d teftilin i d-iweɛɛan agwemmaḍ-nsen ɣer ugafa. Dagi ma iḥawel ad yeqqim aslag ( tasaɛet ), ma yella ur yexsiṛ ara wakud, ma yella d tiɣli kan i yellan, ulac asemmiḍ. Acku amkan-nni d tizi, iweɛɛa asemmiḍ, yessɛa acelyaḍ, d uzayaḍ di tegrest. Ma ulac Yusef, atan izerweḍ am uneccab ɣer uxxam-nsen, ad yali ɣer texxam-is, anda ara yesmir tirrect n wallaɣ-is ɣer tweṛqet tamellat, weḥd-s din am udderwic. Akka i d Yusef, akka i tt-inumm ɣer sdat , ɣur yiman-is iwweḍ tiziri, neɣ melmi yettaru, ad tɣileḍ, iferren agerruj, ɣur-s ulac nnig-s. Ticki yaɛmeṛ ugwni n Tfuɣalt, yeṭṭeṛḍiq deg-s umeslay , sellen-asen-id uma di tudrin i d-iweɛɛan agemmaḍ, yal yiwen yekkat ad isezri awal-is s yiɣil, ttmeslayen akk ɣef tikelt, wa ur isell i wayeḍ. Ad yebdu Wakli, ad d-irnu Caɛban, ad d-irnu daɣen Qasi, ad d-irnu Belqasem, ad taɛmeṛ ṛeḥba ( : hay! hay! hay! ), win ad asen-d-yeslen ad as-yini, refden timkweḥlin gar-asen. Ttemyerggamen, wa ur ittqaddaṛ wayeḍ, rennun ameslay ur nesɛi anamek( wagi fiḥel ma nenna-d mmuh...)

— 9 —

 Yal ass akken, i ttagan timeddiyin ticki i sen-d-bran di lecɣal-nsen. Wid i sen-d-isellen ttɛayaṛen-ten sawalen asen : «  taggayt n idderwicen. » Ẓeṛ kan a mmis Ṛebbi, ijenyuṛen d iselmaden, maca allaɣen-nsen ttkufuten rwin ! Ma d Yusef imi yeqṛeb ɣer wegni n Tfuɣalt, am wakken sdat-s isṭenṭunen, ma tuɣ yeldi aḍwiq ( ṭṭaq ) ad iberrez ad t-id-yerr, akken ur t-id-ittaweḍ yeɣri-nsen ɣer imeẓẓuɣen-is. Imi ameslay-nsen ur nesɛi anamek ikeṛṛeh-it, acku iseɛṛaq-as taktiwin n tira, isexṛab-as tira, isexṛab-as taɣuri n udlis ticki i t-yeqqaṛ, ameslay-nsen anagar ɣef isuṛddiyen d llxalat, iɛṛeq-asen yiseɣ i imcumen, ad tt-ɣiddeḍ Σebban, Dda Lmulud, d Krim, d waṭas n irgazen iɛeddan ad ten-iṛḥem Ṛebbi , imken ččan taxsayt. Dagi ittmektay-d imeslayen n Dda Yeḥya asmi yella, widak yura di tferkit ar deqqal tamrawt n iseggasen : «  Amdan yettlal-d d aderɣal n wallaɣ, akk-it wid i as-d-izzin, ad ɛeṛḍen ad as-d-lldin allen-is, neɣ ad as-tent-jjin. Ma yella yeɣli-d gar imussnawen, ẓṛan d acu n ddwa ad as-rren, d wamek ara ad as-tent-id-llin, war ma yuɣ-it kra deg wallen-is. « Ma yeɣli-d gar wid ur nessin , ad sugten fell-as iḍudan ; ad as-d-sfin akk allen-is ; ad as-tent-netgen : ad as-tent-sfesden. Γas yettwali, maca ur ittiǧhidd ara usekkud-is, ad d-ǧǧen deg-s cama, neɣ ad as-teḍṛu am bu calwaw. Ihi, ulama nheddeṛ akka, ad d-iffeɣ d anɛaybu n wallaɣ, imir ad isḥudruf kan ur iẓṛi d acu n uɣrab deg ara yeṭṭef. Γef waya, ur d-ttqeṛṛiben ara kra medden ɣer wanda tezdeɣ tmussni.

— 10 —

«Wigi i ak-qqaren akka ɣɣran, mačči tura ar' ak-ɛeǧben, err-iyi-d s usalli tameddit-nsen, ma yella kra inummken ara d-yemɣin deg-sen, d tagi i d taɣuri, acku deqqal n tɣuri, d tirrect n tmussni. Tamussni am tfellaḥt, ayen ara yezreɛ ufellaḥ issefk ad imɣi, akken ad infeɛ iman-is, ad yenfeɛ amaḍal s umata. Ad yawi ɣer ssuq, ad issenz llɣella, ad aɣen deg-s medden.Yal afellaḥ d acu izerreɛ, yal amussnaw d acu inebbeg, isawal. Yessefk dɣa ma s tidet ssnen, ad d-ibin ssuq-nsen n tmussni, am win n ifellaḥen n tidet. Maca, ur ccukkeɣ ara ad teḍṛu tagi.  « Ɣas ur ten-ttagad ara, tifeḍ-ten kečč yettnadin tamussni n teqbaylit, acku walaɣ-ten. Tamezwarut, ur ɣur-sen llsas n ttṛebga, tis snat, ur ḥsiben llan yimɣaren di lqaɛa, netta yili, win ur negi azal i win yessɛan azal, ur yelli wanda ara yessiweḍ, d zzux kan i t-iɛemṛen, ur yelli d imeggzi deg umezwaru. » Imekta-d daɣen Dda Yidir, akerwa ameqqran n taddart d temdinin : tiḥuna di temdinin, ttrika deg wzaɣar d wedrar. Yiwwas yella ittmeslay di Tfuɣalt, Dda Yidir, mi iwala Yusef isawel-as s yisem-is : 

— A Yusef ! 

— Acu a Dda Yidir, ɣas lxir ? 

— D lxiṛ 

— D win axiṛ, a lbaṛaka 

— Eyya qqim-d ar ɣur-i, kečč tettmeyyizeḍ

— 11 —

— Tanemmirt ay amɣar azemni 

Yebda Dda Yidir ara s-d-ittalles : « Asmi akken nmehhel tamurt-nneɣ deg uzaɣar, yella baba yessemhal mṛaw d sdis n yimɣiden, nekki-nni sawaḍeɣ-asen imekli syagi seg udrar. Yiwen wass di tmegra, sserwaten ifellaḥen s izgaren. Simi d azal, nessers-d imekli, nečča, nqeggel ddaw n yiwet n tneqlet (akken) d tameqqṛant armi i as-d-mɣin di ǧedra-s ineqliwen, ifurkan-is sburren-d nutni d iferrawen, gan-d tili d ubeḥri, amzun d tazeqqa n wakal. Yezra-d yiwen n inebgi n Ṛebbi ( zik deg uɛeṛqub ittɛeciṛen ) . Ihi yenna-asen  baba i yimɣiden : «Ɛemmṛet-as i inebgi Ṛebbi ayen yessullfen di yal aɛeqqa. » Ččuṛen-as taylewt-is armi d aqemmuc : irden, timẓin, ibawen... Ihi, tacekkaṛt armi tgguma ad tt-yarez. Werdin, inebgi Ṛebbi ikker ad as-idɛu s llxir, baba yella yeṭṭef deg ufurk n tneqlet , nekni akk nessemdi ifassen-nneɣ i ddaɛwa-llxir, anagar baba i yeṭṭfen kan di tneqlet. Yedɛa inebgi n Ṛebbi armi yekfa, nsellem akk yid-s, nega akken yexdem s ifassen, isfeḍ udem-is s ifassen-is, imir yessikid kan baba yenuɣna wudem-is. Inṭeq baba ( nuba s ) ɣur-s. Inna-as : «  Aya-gi i d-tenniḍ akka ( isers sin cwahed-is ɣef tewwura n uqqeṛṛuy-is ), ur d iyi yekka sya wala ikcem sya. » - Dɛu-i annect-agi n rrezgg iɛum. Tayeḍ, dɛu-i akken ur d-ɣelliɣ ara am tfeqqust, ad afgeɣ d ičelliqen, ansi kkiɣ adas-qqaren : « Atan yir argaz, yewwin ddaɛwessu ! » A d-rseɣ d tarusi deg umkan n uɣelluy. Niɣ qqaren : «  Ulac ṭṭiṛ yufgen ur iris, ulac

— 12 —

taseṭṭa ur ihuz waḍu. »  Ad d-afeɣ zdat-i xeṛṣum ukud ara beddeɣ di Letnayen n Weɣrib. » Dda Yidir mazal-it yedder, ur yemmut ara, di Lezzayer tamellat i yettili, maca ɣas iba, ayla-s d uxxam-is ɣur-sen azal. Tisura n wexxam-is yettağğa-tent ɣer Ali (afeḥli) d ajmayɛi n taddart. Dda Yidir ur d-isṭuqut ara tikli ɣer tmurt, sya ɣer da kan i d-ittas, yesefqad-d ɣef ayla-s s umata. Tamurt-is teḍmen d Dda Aṛeẓqi i tt-imehlen, d yiwen umɣid ameqqṛan di taddart, ulac taferka-s yeqqimen d asuki, ulac taqwiṛt ur nenqic, ulac taneqlet ur nekriz, neɣ tazemmurt ur nelqiḍ. Ibedd Dda Ṛeẓqi ɣer wayla n Dda Yidir mačči d kra, iḥseb-itt am wakken d ayla-s, iga-yas azal ameqqran. Ticki i d-ijmeɛ llɣella ittazen-as ayla-s ɣer zzayer tamaneɣt (tagi neqqaṛ-as : tacrikt) . Ulama nhedder akka, Dda Yidir ur yeğğa tamurt, ittas-d deg wakud deg i d-ttasen at Zzayer tamaneɣt, deg imuras, s umata, di ɣuct. Deg wakud-ayi i yettɛemmir nezzeh wegni n Tfuɣalt, s yilmeẓyen d imeqqranen, gar-asen Dda Yidir, taqqeṛṛuyt-is am tfeɣwet, maca d isegmi, ibedd, ɣas akken d amɣar, d ikustimen i yettlusu. Yezga deg ugraw n Tfuɣalt, yal ass, yal akud, akkenni alama zran imuras. Yettmeslay yal ass, yal akud , yesmektay-d timsal tiqbuṛin . Ittweṣṣi deg ilmeẓyen irennu, daɣ netta, zggan zzin-as, am tzizwa ɣef ccix llebqul. Yusef ira-t aṭas aṭas, mi t-id-ittmekti di tiba-s, ɣellin-as-d imeṭṭawen ! Win i as-yessudfen tizizwa, tazwara ɣer yixef is, d wayen i as-igan tazwert n tmussni d Dda Yeḥya, wagi d yiwen n umɣar azemni yellan deg udrum is. Dda Yehya d

— 13 —

aɛewwaj n umeslay, mi ara yeqqim di Tfuɣalt yessedhuy medden, werğin i d-iffiɣ yeqqim kan weḥd-s di tejmayɛit. S kra n win ara d-yezrin syen yettɣima ɣur-s tallit. Ad izul fell-as:

 — Azul a Dda Yeḥya 

— Azul ammi, anṣuf yissek.

 — Acu ara aɣ-d-tallseḍ ? Ay aɣerbaz n tjaddit.

 — Ad ak-iɛuz Ṛebbi, yesdum-ik. Aha tura qqim ! 

Yebɣa ad iqqim yid-s taswiɛt, Dda Yeḥya am wasif ad as-d-ittalles, tin ɣer tin, win-a ad as-isell kan, am win icaxen di tɣuri n udlis yessɛan aswir ameqqran. Wid yerran ddehn-nsen ɣur-s ugmen-d tamussni, akka am Yusef. Netta s timad-is yettɣima ɣur-s aṭas, ɣas akken meẓẓi di llaɛmeṛ, maca ira awal is, ira taqbaylit-is, ira ula d udem-is ad t-iẓeṛ yal tikelt. Dda Yeḥya yeqqaṛ deg wawal is : «  Win ittɣiman d yimɣaren, am win yerban idlisen, ad d-yaf agerruj, d acu kan, amdan yessefk ad iferren, acku, yella uɛeqqa, yella wallim . » Mi ara t-iwali yeksa-d taqsiṭ, neɣ tajrirt , ma yella yetturar d yimddukal-is, ad ten-yeğğ fell-as, ad iddu ad isell i Dda Yeḥya. S kra n wayen yeḍṛan, ma yeẓṛa-t, neɣ yesla ad d-yeg yis tamsirt, ad d-yesmekti fell-as aqbuṛ. Ittmeslay yessemɛan fell-as aṭas. Tayri-ines d tuttriwin i warrac deg ugni. Ad as-isiwel i yiwen, ad as-yini : — A Yuba !

— 14 —

— Acu ?

 — Isem-is jeddik ? Isem-is babas n jeddik ? Ma yella yessefra-d, ad as-yerr, ad as-yini :

 — Ad ak-isdum Ṛebbi ammi ! Ma ur d-issefra, ad as-yini :

 — Kečč d azger ! Wid meqqṛen ur nessin, yeqqaṛ-asen : « Ay ahdum qqṛeḥ ! » Meḥsub, d nnger n Ddunnit ! Yiwet n tikelt di Tfuɣalt, qqimen deg waṭas yid-sen, Dda Yeḥya di tlemmast isṭeṛḍiq taqbaylit. Ciṭṭuh akka yejba-d yiwen n uqcic d amecṭṭuḥ, maca d abeṛṛani d ajenṭaḍ . Inṭeq ɣur-s Dda Yeḥya , mi i d-yerra azul ɣef tejmayɛit, isawel-as, yuẓ-d uqcic ɣur-s, yenna-as :

 — W' i k-illan ammi ?

 — Irra-as-d uqcic, yenna-as

 — D mmis n Saɛid Aneɣrim, n At Summa. 

Mi yunag uqcic, yuɣal s awal Dda Yehḥa, yenna-yasen i at tejmaɛt :

 — Twalam ! D tagi i d ttṛebga yuṣkan ɣef tezwert(llsas) . Isbedd ciṭṭuḥ ameslay, yekna ɣer tmurt, isusef cemma, isfeḍ isusfan di tmurt s uḍaṛ-is, isfeḍ imi-s s tmeḥremt i d-yekkes di ğib is, irfed aɛenqiq-is, yebda daɣen ameslay, wiyaḍ semdin imeẓẓuɣen-nsen; ikemmel

— 15 —

yewwi-yasen-d tamacahut taqbuṛt , yessɛan anamek ameqqran. Tamacahut-nni isem-is : «  Sa(sebɛa) n tbeqsay n seksu ɣef sa  n iqqerra n yizgaren. » Tamacahut-agi ilmed-itt ɣur-s Yusef, tudef deg wallaɣ-is, teqqim ayen din d iseggasen, igguma ad tt-ittu. Seg wasmi yessɛa sdis n iseggasen di llaɛmeṛ is, armi d asmi teṛḍqent wallen-is ɣef tira n tmaziɣt, yufa deg-s iseɣ, yettaɣ lḥal netta yettaru tamaziɣt am waman, dɣa yura-tt am nettat am tiyiḍ, i as-d-yulles Dda Yeḥya. Γas asmi mecṭṭuḥ deg iseggasen n sat ( 70 ) ur yessin ara tamaziɣt armi yemmed, yessen taqbaylit, iḥemmel tasekla n teqbaylit timawit, tettadef tmussni s allaɣis srid; yeẓṛa diɣen d acu i d bab n teqbaylit, d acu i d aḥeddad n wawal, d acu i d amussnaw, tudef-it tigzi urɛad yefṛiz. Send ad immet Dda Yeḥya, yeqqaṛ-as :

 — Jeddik d amussnaw. 

Mi i as-yerra ad as-yini :

 — D acu i d amussnaw ?

 Ad as-yini dda Yeḥya :

 — D argaz yettwasnen, ijmel-itent : d bab n wawal, d aḥeddad n wawal, d bab n tebɣest, iferru tilla, ittisin, issisin, d ajmayɛi, ittucaweṛ , ittwaɛṛaḍ di tegnatin , ittaga akk aya alarmi yemmut. Mačči d yiwen n ubrid i t-id-wḍen At Ubiẓaṛ :

— 16 —

— «Ekker fell-ak ! Eyyan ad tefruḍ talluft.» Yiwet n tikelt deg iḍ i t-id-wḍen  wwin-t yid-sen. Jeddis Aɛli zik i yemmut ur as-d-icfi, aseggas send ad d-illal mi yemmut. Ur t-yessin, werğin yesla i wawal-is, anagar mi i t-yettwali di twellaft : d awezlan, yekna isegmi-s, tamart d tacibant am lleḥrir, claɣem qqacwen d imeqqranen, aɛmam ɣef uqeṛṛu, aqendduṛ d amellal, abeṛnus fell-as am texlut n Nnbi, taɛekkazt d tuṛqim deg ufus ayeffus. Asmi i t-ira ad t-yettwali s waṭas, d asmi yessen tirrugza-s, yessen igan is. Dda Yeḥya s timad-is ɣur-s i yelmed taqbaylit, taggara-s ɣur-s i yerra di kullec, deg wawal neɣ deg yigan, ladɣa nnan kra : «  I netta iwumi i d-iğğa tisura n tmussni. » Jeddis Aεli yella d netta i d tafat n taddart, asmi yella yedder ran-t akk medden, anagar wid i wumi yeqquṛ wul, acku yettekkes tugdi, yettsellik taswiɛt, d argaz n tegnit n ddiq. Di tudert-is adrum yeddukkel am yiwen n ufus, netta iɛus adrum, yella d alemmas gar-asen, ɣas yella imenɣi ur t-ittağğa ad yimɣur, ad as-yeqqim i talluft yenḍen , ad tt-yeṭṭafaṛ alama i tt-yefra s tidet, ara d-yeṭṭixeṛ fell-as, awer lemmer aggur, netta ad yettazzal kan seg wa ɣer-wa. Axxam-is iṣeggem-it, iddeb-it, ayla-s irefed-it . Deg ul-is ur yessɛi abziz n ddɣel, ur ittaṭṭaf tuḥsifin, yettağğa deg uzref-is. Awal-ayi yezga deg imi-s : «  Imenɣi n watmaten, yezga deg iciwi, melmi kkren ad yeɣli. » Yesdukkel tagmat s wul . Acuffu ameqqran ur yettili,

— 17 —

melmi i d-wḍen llaɛwaceṛ ad mɣafaṛen watmaten s umata, yal wa ad yeṛṛeẓ ɣer gm-as ma yessɛa tucḍiwin yid-s; akken ula di tmeɣriwin, ad kkren s umata ɣer uqedic, di tmeḍlin ugar : « Ameqqran ad isenddah ameẓyan, ameẓyan isenddeh ameqqran. » Akka i sen-yenna mehlet. Iqqar-asen diɣen yiwen n yinzi i d-yeǧǧa Yusef U Qasi :« argaz yellan d lmedheb, ad yeṛṛeẓ wala ad yawi lεaṛ. » Akka uɣen awal-is ffɣen ɣer tafat. Di yal ineḍṛi ttakken-d tacbeḥt d tfenṭazit, ttiwhimen ijenṭaḍen i d-yettasen ɣer tmeɣṛiwin d tmeḍlin-nsen. Iḥbiben ttumren-asen ɣef truggza ssɛan, ma d ungifen-nni, imedɣal-nni i cuban fufu, ttmettaten di tismin, acku nutni werğin dduklen, zgan mzerwaɛen am yirden ɣef lluḥ imi ur ssinen taqbaylit . D iccaw n udrum i d-icban adrum-nsen di taddart . Daymi yumer s yigan n jeddi-s, ira tirrugza-s, isaram-itt .   Ihi anagar Dda Yeḥya i d-icuban s amɣar azemni, acku si zik yezga ɣer ubeṛdi-s, ɣer taggara d netta i yeṭṭfen amkan is, yerna isellek-itt am netta, iɛemmeṛ-itt am netta. Akken qqaren deg inzi imezwura : « Win ibedden di tizi yeḥyu-tt. » S kra n wayen gan deg udrum ittɛedday ɣef ufus-is, d netta i ttcawaṛen. Ama di tlufa i d-iḍeṛṛun d umatu, ama di tmeɣṛiwin, ama di tmeḍlin. D netta i d amɣar n wexxam. I yebɣun yili, netta yuzzel, tazmert is  iga-tt deg webrid n trugza, mačči deg usekak... Yefra akken yessen, iga ddwa i yimuḍan, yewweḍ anda yezmer ad yawweḍ uḍaṛ is. Yesselmed di medden, meẓẓi meqqeṛ, d unti neɣ d amalay. Tafuɣalt yellan di

— 18 —

tudert is, d aɣerbaz n tjaddit, yewwi-d fell-as asefru, akka : «  Ay aɣerbaz n tjaddit, n wasmi akken ḥerzen llaṣel, tesuffɣeḍ-d irgazen n tmeddit, bu truggza yegza yaɛqel, ɣas akken ddren di twaɣit ur qbilen tudert n ddel. « Tesuffɣeḍ-d aṭas d amussnaw, wid-nni yettselliken, cban itran di tegnaw , yissen akk i ttwlin medden. Assen ma yaɛmeṛ wegraw, lḥif yellan ad t-seffḍen. « Ay aɣerbaz n tjaddit, aṭas i k-yeğğan ṛuḥen, defṛen cbaḥa n targit, wwin abrid yimcumen, ttgallan sbeḥ tameddit, ayen ilhan ur t-mhilen. « Anda teddiḍ a tidet, ansi tekkiḍ a nneyya ?! Tkecmeḍ-d a tiḥilet, tessefruriḍ zariɛa, tessaɣeḍ deg-neɣ tirgget, texliḍ-aɣ iger yekfa.  « Neḥdeṛ mi la nettembaraz, ɣef tadla wara tt-yeččen. Ur d-igra sser n wergaz, qqlen medden d izgaren. Sliɣ i teɣri n umedyaz, ma d-slen wid yemmuten. « Ma nettu ad d-nemmekti , ɣef wayen iɛeddan ma ilaq. Ad nḍil ɣef izmawen-nni, widak retɛen d afelleq. Asmi neneq irgazen llɛali, nezra deg illel neɣreq. » « Ay aɣerbaz n twaɣit, fell-ak tasuta tḥekku. Taɣuri-inek d tajehlit, fkiɣ-as isem ddaɛwessu. Tesuffɣeḍ amdan di tnaṣlit, ur as-teğğiḍ deg uqeṛṛu. 

— 19 —

« Nessarem ad d-teḍheṛ tafat, ɣas akken yezzi llawan. Ahat ad tbeddel teswaɛt, ad as-nerr tazwert iseḥḥan, ad naṣki di llakulat, ad necbu aggad yeɣṛan . »  

— 20 —

IXEF 2 

Taḥirfat n Yusef d amserɣat ɣef usɣar, yessen ad icebbeḥ tiɣamsiwin, yecban : iṣendduqen d tṣendduqin, d waṭas n iruka di yal aɣanib. Yessen d acu i d aserɣet amaziɣ, aserɣet amaziɣ aṣpenyuli (hispano-bebère) , artg. Tagi rnu-tt ɣer udlis-nni yeɣra di tazwara, idlisen-nni yura Dda Lmulud ɣef : Isefra n teqbaylit iqbuṛen, Yusef U Qasi, d si Muḥ u Mḥend . Widen i d-nenna sudfen-as tamaziɣt ɣer wul is. Acku, aserɣet-ayi ikemmel-as d akemmel deg ubrid-agi n tnaṣlit. Ihi, taḥirfat-agi tesselmed-as taɣerma tamaziɣt...  Tasreɣta ula d azal-is ɣɣlay deg idrimen, d ayen i as-d-irnan adrar n tumert deg ul-is. Asmi yudef s aɣerbaz n tineḍi n tzuṛiwin, anda i tt-id-yelmed, m' akken i tt-iwala, tewwi allaɣ-is. Inn-asen i kra n warrac mi bedden yid-s :

 — Dɣa d ta ara ḍefṛeɣ ! 

Ar deqqal daɣen, yenna-asen :

 — I limmer ad issineɣ akk aya s umata mačči yaɛfa Ṛebbi? Mačči rebḥeɣ ? Mačči d nek ay d nek ? Ad uɣaleɣ d anaẓuṛ ameqqran. Ihi yudef s aɣerbaz isem-is : alemmus n usileɣ.Yessezra  asadez di tasreɣta(sculpture sur bois), «issɛa zheṛ» akken qqaṛen : «yezra» Yudef di tasreɣta s wul d tayri, armi d-yeffeɣ s ugerdas yessɛan anamek, d ameserɣat n tidet, mačči n tkerkas.

— 21 —

Γer zdat yuɣal yis d amehhal di « Luzin n wesɣaṛ deg uzaɣar », akken is-qqaṛen yimɣaren n taddart. Maca netta mačči akka i as-yeqqaṛ, netta iqqar-as : «  Tiẓgi n yimcumen.» Yal amcum atan din, yexleḍ usaεdi d wemcum, acku din-a llan kra ur ḥemmlen ara argaz , ur ḥemmlen ara amussnaw, netta s timad-is ur teğğin ara ad yemhel di talwit, anagar aseggas i yexdem s ugerdas-nni, d ameserɣat. Syen akkin, ayen yegran ikemmel-it s tefḍiṣt ! D aṣemmeṛ i yettṣemmiṛɣer tneggura-s. Tagi ad d- nuɣal ɣur-s ar deqqal, ad d-nefk udem-is ibanen. Ma nuγal cwiṭ ɣer deffir, send ad yadef s aγerbaz-ayi n usileɣ, tuγ yagi irfed-d iman-is di tmussni, yessɛa aswir. Γas nenna-d di tazwara «ixuṣ di tefṛensist», maca, ayen s wayes ara d-yawi timsizla n uγerbaz-ayi yella γur-s. Akken ira yili wakud γef tγuṛi di tmurt-nneγ ( ussan-nni ) yegwet-itt ufus d tjuɛal, netta s tmussni s i tt-id-yerbeḥ. Ur γur-s ula d yiwen, anagar aqeṛṛuy-is, babas deg yinig i yella. Yemmas i d ahdum, ziγen ur tegzi ara s wayen meṛṛa yettaga, armi d asmi i d-yewweḍ usalli n tidet. Yewweḍ-d yizen ɣer uxxam ( di taggara n waggur n γuct), ad yinig ass n 15 cutembir. Yemmas asmi tesla ur tumer s wannet-a, γas akken asmi i d-yewwi Aselkin n Tezrawt tesseγret. Ma d assen, tenna yas :

 — D acu-t akka uqlaɛ-ayi ?

 — Nniγ-am ad inigeγ ar wanda ara d-lemdeγ taḥirfat s wayes ar uṣkiγ immal-inu, d tudert-inu, ur ttγimaγ ara akka d amesḥuf, d ulac, teγzi n tmdddurt-inu ula d iqiḥ. Ur yaɛdil win yeγran, d win ur nessin kra . Yessefk i

— 22 —

...Yettkemmil

Ungal «Abrid n tafat» yura Amar Tafat Ungal «Abrid n tafat» yura Amar Tafat Reviewed by Amar Tafat on décembre 29, 2025 Rating: 5

Aucun commentaire

Dites vos commentaires en toute démocratie seulement avec respect

Idlisen - œuvres

Wali adlis tebɣiḍ :