Ageffur n tefsut - ammud n yiḍṛisen n tɣamsa


Tidmiwin

AGEFFUR N TEFSUT - (adlis yettkemmilen)

Awal yuran s tutlayt n tmaziɣt

Ayen senfaliɣ deg umiḍan-inu n facebook, ur bɣiɣ ara ad ijlu, ihi jemmεeɣ-t-id ɣer usebtar-ayi n ublug-inu Tamazight ass-a, ad ittwaɣer tikal nniḍen, imi di fb ad naf ur iḥuz ara aṭas n medden, maca deg umkan-a ad yuɣal d agraw n yiḍṛisen i d-ittwafernen, am wakken d adlis. Sarmeɣ ad yaf iman-is Ugeffur n Tefsut gar tmeɣriyin d imeɣriyen n tmaziɣt, giɣ-as azal deg ublug, iban d asebtar, win i t-yuḥwaǧen ad d-yedlu fell-as ad t-id-yaf.

Adlis Ageffur n tefsut i d-yessuffeɣ Amar Tafat ɣef site ines Tamaziɣt; ass-a s immal yettnerni, ad naf yebḍa-t ɣef sin yiḥricen. Aḥric amezwaru yesɛa azal n 114 n yisebtaren, syen ad tafem assaɣ s ddaw ɣer weḥric wis sin, seg uṭṭun 115 d asawen. Adlis yettkemmil.

Adlis-a d yiwen n wammud n yiḍṛisen n tedmiwin icuban imalayen (les chroniques) n uneɣmas yessenfaliyen ɣef waṭas n taɣulin, iqqar-d ayen yessen s isental yemgaraden. Aṭas n yisental d waṭas n yiḍṛisen yecban imagraden ara tafem deg-s, yewwi-d s waṭas ɣef tutlayt n tmaziɣt d yidles-is, tamsalt-a tban imi aneɣmas yella d ameɣnas n tmaziɣt seg iseggasen n 1980 alama d taswiɛt n wass-a. Am  wakken ara tafem yewwi-d ɣef tmetti ideg yettidir, galɛum n yimagraden i yellan ɣef temsalt n tmetti. Yewwi-d ɣef umezruɣ d tbudatin i t-iḍefṛen. Yewwi-d ɣef usentel n tsekla akked tmedyezt, ama d taqbuṛ neɣ d tin tura.

Adlis-a ad yelhu akk i medden yesnen ad ɣren s tutlayt n tmaziɣt, yal aswir yelha-yas, d ameqqran neɣ d alemmas. Nesḥassef kan kra imi mačči aṭas i yeɣɣaren deg wakud-a; imdanen ḥemmlen s waṭas ad sslen, neɣ d aɛeddi kan ɣef temsal n tmussni d tussna. Acku amdan mi ara iɣɣer adlis neɣ amagrad, ad yaf deg-s abaɣur n tmussni, ad ittuqenneɛ, ihi ad d-yefk(deg umedya am akka ɣef site) xeṛṣum d awennit, neɣ jaime. Ma yella adlis iwala ixuṣ, diɣen yezmer ad aɣ-d-yefk awellih iwatan s webrid n tmussni.

Nek win iyi-yecban, xeddmeɣ i wakken ad alleɣ tutlayt-iw d tsekla-s, mačči d iswan nniḍen i i d-yerzan. Bɣiɣ tutlayt-iw ad tecbu tid akk yufan iman-nsent deg umaḍal, llant di lkaɣeḍ, llant di internet. Internet-a walik lḥemd, imi yella, yili ahat ur d-itteffeɣ kra deg wayen uriɣ, yili diɣen tutlayt n tmaziɣt ur tt-ttwalin meddem gar tutlayin yal ass, yal melmi bɣan imeɣriyen anda bɣun ilin, deg uxxam neɣ unagen, neɣ di beṛṛa n waxxam.

Tura akka amaru yessuffeɣ-d 4 n yidlisen ɣef site agi Tamaziɣt ass-a: Awal n umedyaz(ammud n yisefra) Ageffur n tefsut(ammud n yimagraden), Abrid n tafat(ungal), Inzan n teqbaylit(ammud n yinzan).

Mazal diɣen ma irad weḥnin, idlisen nniḍen ara d-yeffɣen akka, s ttawil ad d-ffɣen wa deffir wayeḍ, Nessarem kan ad gten tmeɣriyin d imeɣriyen, i wakken timarutin d imaruten ur feččlen ara. Imaruten ad ilin s wegdud i as-igan leqrar i tutlayt-is. Win iḥeqren amaru yecceḍ, yettwali kan s yiwet n tiṭ, di tidet d tutlayt-is i yeḥqeṛ, i yɣunza, amaru-nni d sebba kan i t-id-yufa. Ihi amdan iwata i wakken ad yeg azal i tutlayt-is i wakken ad yili gar wuḥdiqen izedɣen amaḍal, acku azal n tutlayt n wemdan meqqer, imi d nettat i yebḍan gar umdan d uɣersiw.


« Ageffur mi yekkat s ǧehdd, neqqar: ad ibarek ṛebbi, ad telhu tegrest, ula d aseggas ad yelhu, ad iǧuǧeg, ladɣa rezgg ad yagar. Aman d laman, d asafaṛ n tudert, d azamul n tezdeg »

Ikufan n ṛum

Ad nezreε isekkilen, wa deffir-wa, am idura, ad d-temɣi tira, ad yuɣal d idles, ad yuɣal d taɣerma.
Ma ur nezriε kra, ur d-nmegger kra. Teqqar tenfalit n teqbaylit : «exdem tafeḍ.» Uma d nekni s imaziɣen iwata akken ad nezreε isekkilen n tutlayt-neɣ yiwwas ad temɣi, ad terbeḥ, am yigran n zik di tallit n Masnsen, umi sawalen: «ikuffan n ṛum.»


Taɣuri telha s tutlayin, abaεda s tutlayt-ik a bunadem, ad tettazzal tutlayt deg imi-k , tamussni i d-tebrruḍ deg imi-k am wasif, ad tgemreḍ deg wayen teɣɣareḍ am tzizwit iẓeṭṭen tamemt. Medden akk ad ak-fiqen d amdan yeɣran am yitri deg igenwan gar yitran.

— 2 —

TAJMILT I WID D TID YETTARUN S TUTLAYT N TMAZIƔT

Mi ara terreḍ tajmilt s usefru i wid d tid yettarun s tutlayt n tmaziɣt, iwata, wid s umata yettarun ama d argaz neɣ d tameṭṭut win i d-immugren tajmilt-ayi ad tt-isebɣes. Bɣiɣ ad d-iniɣ : "anwa yufan." Maca mačči d aḥettem! Acku ar tura ur walaɣ win neɣ tin i d-yewwin tizlit, neɣ asefru akken ad isebɣes agad d tagad yettarun, d anemgal, ur aɣ-d-ttwalin ara yakk nella! Anger-ik ay ul!

— 3 —

Idles amek yelha

Idles akken yewseε i yelha, ma terriḍṭ deg yiwen n umkan tenɣiṭ, am wakken deg usekraf i terriḍ, akken qqaren «am umcic daxel uculliḍ». Idles anda nufa ad t-nesseddu, deg uxxam n yidles, neɣ di tiliẓṛi, neɣ di ṛadyu, neɣ di facebook, neɣ ɣef ublug

«Idles akken yewseε i yelha, ma terriḍṭ deg yiwen n umkan tenɣiṭ, am wakken deg usekraf i terriḍ, akken qqaren «am umcic daxel uculliḍ»

— 4 —

𝐓𝐈𝐑𝐀

Nettaru i wagad ara ilemden, i wagad ara d-nesmekti, mi ara ɣɣren kra n tɣawsa i d-nura. Akka akk i aɣ-teḍṛa s umata, nettaru yerna neɣɣar. Γef waya i yelha win ittarun awal icebḥen yesεan anamek, ladɣa s tutlayt n Tmaziɣt, imi aṭas n tmussniwin i yeffren deg yidles-nneɣ. Win i tt-iḥemmlen ittaru yis, yesεa tahregt, ad d-ittaru, ad ittnadi, ad d-ittaf ayen iwatan ad t-id-yaru i imeɣriyen n yal aswir. Ad iɣɣer umdan aḍṛis, neɣ adlis, ad t-isqerdec, amahat ad d-yaf deg-s, kra n tarrayt, d kra n wawalen ara iseqdec di tira, neɣ di tmenna, neɣ kra n tikti ara t-ideggren ad ixdem kra n wayen iṣelḥen. Ur iwata kan ad nezgel kra n uḍṛis s tɣuri, mi ara t-id-nmagger deg ufurru i nettaga kra akmani.

— 5 —

Tamaziɣt deg iẓeḍwan akked lkaɣeḍ

Azul i wid d tid i ɣ-iḥesben, d wid d tid yegan azal i tutlayt n Tmaziɣt, kkaten ad tt-id-salin, ttallen tussna-s d tmusni-s i d-ittefɣen, s tira neɣ s timawit. Ttwalin-tt tella, tedder, gar tutlayin tettferfir, sεan asirem d wul, imi sεan tirga iwatan, d usfillet ɣer ugerrez d tifrat. Neger-itt-id ɣer wennar s tidet, imuhal n tidet la d-tteffɣen s yis, di yal taɣult, di yal annar n tira, di lkaɣeḍ, neɣ di internet. Teǧǧuǧug yal ass, tefka-d ṣaba, anwa Amaziɣ ur numer s rezgg am wa? !

— 6 —

𝐖𝐈𝐃 𝐃 𝐓𝐈𝐃 𝐈𝐗𝐄𝐃𝐃𝐌𝐄𝐍 Γ𝐄𝐅 𝐓𝐔𝐓𝐋𝐀𝐘𝐓

Wid iḥemmlen tutlayt-nsen, la xeddmen akken ad d-ǧǧen, ayen ara tesεu d aεwin, yal wa ta d amek i as-d-ifka afud, zgan refden-tt d asawen. Di tɣerma yella yisem-nsen, tigemmi tḥuma-d fell-asen. Ttarun, sufuɣen-d idlisen, deg umezruy ad d-qqimen. Γas ma d abrid iwaεṛen, wezzaf yessawen, tabɣest ad tili d ayla-nsen. Nessarem-asen afud igerzen, ma d wid i ɣ-yeǧǧan ṛuḥen, tajmilt meqqren fell-asen, talwit i yiziɣer-nsen.

— 7 —

𝐖𝐈𝐃 𝐘𝐔𝐑𝐀𝐍 𝐅𝐄𝐋𝐋-𝐀𝐍𝐄Γ 𝐃𝐄𝐆 𝐔𝐌𝐄𝐙𝐑𝐔𝐘, 𝐌𝐀𝐂𝐀 𝐒 𝐓𝐈𝐙𝐄𝐋𝐆𝐈

Wid d tid yuran fell-aɣ deg umezruy, uran ɣer tama-nsen ayen yufafen, sihriwen rennun deg-s. Ma d ayen uran ɣef Imaziɣen, meslen-t akken ur d-ittban ara d ayla-nneɣ s wazal-is, ɣas akken Imaziɣen di tillay ǧǧan-d tirrac di yal taɣult n tmusni d tussna. Maca, yiwen ticki i k-yeḥkem, abaεda ṛuman deg umezruy, ttwalin win ḥekmen d axemmas, neɣ d azgen n umdan. Iwata d nutni kan ara d-izgen s ufella am lḥemmeẓ. Ihi ass-a ur ifut ara wakud, amdan ad d-ilhu d yiman-is ma ur t-mazal ara yeṭṭes, d lawan i wakken ad naru tamacahut-nneɣ, akken tella d wakken nebɣa, nezmer ad nernu ad tt-nessihrew, imi ula d medden sihriwen, mačči d nekni i d imezwura, neɣ d ineggura.

— 8 —

TIKTI ΓEF UDLIS N TMAZIƔT

Bɣiɣ ad awen-d-fkeɣ yiwet n tekti ɣef udlis n tmaziɣt i wakken ad yali am uneccab ɣer igenni. Maca ur as-qqaret/mt ara ɣef waya d waya i tt-id-yewwi. Ihi imaziɣen seg zik-nsen teddun s tdukli d tallelt d tegmat di yal taɣult di tmetti, ama di tdamsa neɣ deg uṣkay : nettemεawan s twizi, s tcemmlit d tmecṛeḍṭ. Acimi ur d-nrennu ara tamsalt n yidles? Ladɣa adlis n tmaziɣt (iḍheṛ-awen wakud) yeqqim deg ubrid imi iteddu s tedrimt, mačči menwala yezmer i wazal-is, ama d win ara d-issuffɣen, ama d win ara t-yaɣen, ihi yeḍḥad yeqqim di tnedlisin s wugur n wazal-is n iṣuṛddiyen. Tis snat, imken wwḍen agim(1000) n yidlisen i yettwarun s tiferni, igerzen s waṭas imawlan-nsen ur zmiren i usuffeɣ-nsen. Acimi ur nettaga ara afus n tallelt, gar-aneɣ s imaziɣen yebɣan ad tali tmaziɣt? Acimi ur nesbedday ara tisendduqin n tallelt n wedrim i udlis amaziɣ? Cukkeɣ ulac amaziɣ ur d-nettak ayen yezmer? Imi ɣef uεebbuḍ nettemεawan, tamsalt-is wayi tefra. Tura atan d lḥif n tmussni i d-iɣlin, nekni yili tella tifrat-is, akken yenna yinzi : «afus deg ufus, taεkemt ẓayen ad tifsus.» S tallelt nezmer ad naf tasurift swayes ara neslek tutlayt-neɣ. Bab n teẓṛigt ad iddem azref-is, adlis yezmer ur ittaɣlay ara ɣef imeɣri ara t-yaɣen. Hattan tefra tugurt. D acu kan, aya yessεa llsas, iḍfeṛ-it usafar-nni, iwata ad tili tidet di tigawt. Win yuran adlis s tmaziɣt a d-yeffeɣ war ccek, iɣarbazen ad afen acu ara sqedcen. Ma mačči d targit ɣur-wen tagi ugur ad yefru. Ihi amussnaw n tikti yefka-d tikti-s, imussnawen n usuddes ad εeddin ar tigawt. > Facebook 01 aout 2022

— 9 —

ASIKEL D UNADI

Win isikilen ma d amnadi, ma yella d win ittarun, ad d-yaf ayen ara d-yaru s tuget, acku aṭas n tɣawsiwin ara d-yaf d timaynutin deg umkan ɣer wayeḍ, di yal tamnaḍṭ yemgaraden, neɣ s tehri di yal tamurt deg umaḍal. Tudrin ur εdilent ara gar-asent di taɣulin qeddcent, di tmetti neɣ deg yidles, tella tin yesεan, yeččuṛen s tɣawsiwin, yerbeḥ yidles-is, tella tin yesεan ammud kan. Ihi akken ula d tiqbilin, akken ula d timura n umaḍal s timmad-nsent akken i ṛuḥent.
Nekni nettnadi ɣef yidles amaziɣ yeffren di tudrin d temnaḍin n tmurt yemgaraden, yecban Iqbayliyen, Icawiyen, Imẓabiyen, Itergiyen, akked Icenwiyen. Ma neger tamawt di tutlayt n Tmaziɣt, aṭas n wawalen i as-yejlan, maca di tidet ur jlin ara, acku limer ad neg anadi, ad ten-naf di temnaḍin-a i d-bedreɣ, imi d imaziɣen i izedɣen timnaḍin-a di tidet d Tamaziɣt i sawalen s umata. Ihi iwata usbuḥet di tantaliwin-nsent, ad nejmeε awalen ixuṣṣen di yal tantala deg mazal llan. Syen d afella s unadi nezmer ad d-naf tutlayt Tamaziɣt ikemmlen.
Am wakken nezmer ad naf di temnaḍin timaziɣin i d--edreɣ, wid d tid yettarun, nezmer ad nɣer idles-nsen s shala ma uran-d fell-as, war ma isakel umdan ɣer kra n temnaḍṭ, dɣa akken d ayen igerzen s waṭas, ugur yefra di temsalt-agi. D asullef ɣef temnaḍin-a (Icawiyen, Imẓabiyen, d Itergiyen, d Icenwiyen), ad sεun wid yettarun s tantala yesεa umdan, akka ad temyagar teywalt d tira s tantaliwin yellan gar-asent, ad d-ilin wassaɣen, ad yishil umahil ɣef tutlayt n Tmaziɣt ladɣa di tkadimit(deg umedya), ad tili tdukli n tutlayt s yal tantala, awal n Tmaziɣt ad yazzel, ad ittulmed, deg iɣerbazen, akked yidlisen i d-itteffɣen.

— 10 —

𝗟𝗘𝗤𝗥𝗔𝗥 𝗡 𝗧𝗠𝗨𝗦𝗦𝗡𝗜

Tiktiwin ɣellint-d deg walaɣen yecban akal yelhan i tyerza. Akal yelhan i tyerza yettakk-d llɣella s waṭas... Yella win i asent-ittagan leqrar, ittaru-tent amaɣef ad jjlunt, neɣ ad tent-yawi waḍu n tatut. Llan wid ur neẓṛi ara iwata ad neḥrazent, aneggaru-a as-nini kan "aḥlil". Win iḥeṛcen atan gar wid iḥeṛcen, imehel iḍ d wass amaɣef ad t-id-segrin ɣer deffir, win ibuhlen atan iṭṭes deg uḍṛef, asullef-is ula i as-yexdem, yerra iman-is seg wid izwaren! Yili d amdan kan aḥerfi, am widak n zik ur nfaq, ur nessin, ur neɣɣri. Akka i xeddmen wat zik armi i asen-yejla wayen ttmeyyizen. Imir mačči d wid ittmeyyizen, i d-isnulfuyen i ixuṣṣen, maca d wid ara igen lleqrar i tmussni i ixuṣṣen.

— 11 —

TIGEMMI* DI TMAZIΓT

Tigemmi d yiwen wennar ameqqran ahrawan yesεan azal di tmetti, d ayen akk iqeddec weɣref, d tɣawsiwin iseqdac, d wayen iḥemmel yettaga-t d asmekti, neɣ d aktay. Tella deg-s tsekla timawit, akked d tin yettwarun, llan deg-s wallalen, yella deg-s weṣkay(lebni), d tɣawsiwin yerzan tudert i d-isnulfa wegdud, akked wudem n tudert s timad-is. Ladɣa tineḍi(l'artisanat)tuɣ amkan deg tgemmi.
S umata d ayen akk i d-ǧǧan(neɣ d ayen ara d-ǧǧen) Imaziɣen imezwura neḥrez-it(neɣ ineggura) di yal taɣult di tmetti, nettalles-as, neɣ nega-as azal d usmekti, deg uxxam neɣ deg usallay(dans un musée).

*le patrimoine

— 12 —

AZAL N YINZAN DI TUTLAYT

Imezwura ǧǧan-d inzan, d awalen yesεan anamek, deg nettaf acabi ɣer temsal yebɣan ad aɣ-εeddint. Nettaf-iten d leslak di tegnit iserfen, yal tikelt nettaddam-d deg-sen wid netteḥwiǧi deg umkan iwulmen. Ticki i d-yusa yinzi ɣer wallaɣ ad t-id-nini, ad yerzu amkan-is, ad d-neḍḥu am wid yestaεfan. Awal deg umkan-is, yesεa azal meqqer, am win yuḍnen yeḥla. Am wakken ara naf tutlayt n Tmaziɣt tesεa azal yiss-n m'akken tella di timawit. Mi ara k-yini yiwen : "leflani yessen taqbaylit", iban ad t-naf yesεa idles, yessen ula d inzan d waṭas n isafaren-is.
Ladɣa tutlayt d idles-is imawi yeččuṛen, i tt-isadren armi i d-nelḥeq deg-s iḥricen mazal qqimen-d ɣer imeskaren imawiyen yecban imɣaren d temɣarin, leqḍen-d ɣur-sen imeskaren n tira, ladɣa : inzan, isefra iqbuṛen, timucuha, d temεayin, d wayen yellan s umata d tigemmi i d-ǧǧan imezwura-nneɣ iqbuṛen di yal taɣult. Imeskaren uran immuden di yal taɣult. Ihi tutlayt n Tmaziɣt(ladɣa Taqbaylit) ayen i tt-iselken di tmettant d agdud-is i tt-isedduyen di timawit s wul d uḥraz, seg imi ɣer tmeẓẓuɣt, seg tmeẓẓuɣt ɣer wazal-is di cfawat, armi d asmi i d-kkren imassanen i s-igan leqrar s wayen ara t-idir i lebda, wa d abrid n tira. Tura attan tutlayt n Tmaziɣt teččuṛ s yidlisen n tsekla tatrart, d widen n tussna, mazal u mazal ad d-tteffɣen, yeεfa Ṛebbi fell-as, teslek di nnger. Am wakken tesεa amkan meqqren deg iẓeḍwan imettiyen, tesεa Tasuqilt di Google, mazal lxiṛ ɣer zdat

— 13 —

Nesɛa azref ad nels

Di tmura n utaram yettuqeddmen, qqaren wat zik yellan di lɣerba : "deg wass n sebt d lḥedd ur t-ttaεqaleḍ ara anwa i d axeddam neɣ i d anemhal (dirictur), ad d-tteffɣen akk medden s ikustimen d tekṛabaḍin d sawyeε deg ifassen". Nekni dagi niɣil d inemhalen kan d imεellmen i yettlusun akustim d tekṛabaḍṭ. Win-a qqaren-as : "yerra fell-as", ẓeṛ kan a yuḥdiq, mazal-aɣ di lemḍella-nni museεlaq! Qqaren-as diɣen "igar-ak lǧennet ay amẓallu"! Ihi ad d-nini : iselsa tteṣṛen amdan ayen iweεa umdan izmer ad t-yels s tlelli-s, i wakken kan ad d-yilli yecbeḥ mačči d ucmit, yelsa-d akustim neɣ panaci, yelha mliḥ ma zeddig, nekni ad t-nwali am nekni netta aɣ-d-iwali am netta, tefra.

— 14 —

Win iṭṭamaɛen

Γas ur ṭamaε deg win itetten lgelba, acku netta iṭṭamaε win ara t-id-iwalin, wiss-n ma yeṛwa neɣ ala. D amecḥaḥ deg waydeg tella tewwurt wala netta. Maca ay akken ibɣu yili mazal imdanen llεali di ddunnit-a. Acekkaṛ iqerṣen, ayen i as-tesmareḍ ur ittqerri, illel ɣas akken meqqer yezga itetter-d aman. Akken i ak-qqaren deg inzi ɣef win yesεan aεebbuḍ : « llebḥaṛ ur nesεi llqaε».

— 15 —

Iles ur yesɛi iɣes

Yella waleɛeḍ iseqdac iles-is ma d igan ulac, ak-yeqqar "nek zemmreɣ ad xedmeɣ aya, ad rnuɣ aya d uya!", qqaren, "argaz yettwaṭṭaf deg yiles", netta melmi i d-teḥdeṛ tidet ad tafeḍ ulac-it. Yella wayeḍ ad tt-ttekleḍ fell-as, acku tikli-s temgarred, tezmreḍ ad d-tiniḍ d izem neɣ d lbaz, ɣer wiyi i tt-cabin imdanen yesɛan tirrugza imaziɣen. Ɣef waya i d-ǧǧan inzi ɣef umezwaru-nni : «ittmeslay umeksa uqbel ad d-yaweḍ bab n yiger».
" Imensi yettiẓiden d win iɣef msefhamen iɛeggalen" > Inzi

— 16 —

Sεiɣ yiwen n usefru ttawiɣ-t-id ɣef sin Iberdan yemgarden :

1. Di tmaziɣt i nettaf rezgg
A lleḥbab ittufaṛas
Yeḥla wul yellan d amejruḥ
Yal wa ad yaru ayla-s
Adriz icbeḥ igerrez
Yettaru s war tilas
Amaru izem aɣilas.
      _________

2. Di tmeɣra i nettaf rezgg
A lleḥbab ittufaṛas
Iḥla wul yellan d amejruḥ
Yal wa ad izhu ayla-s
Adriz icbeḥ igerrez
Isli am yizem aɣilas ...

— 17 —

Amecḥaḥ

Ur iwata ad tcuḥḥeḍ di ddunnit : i yiman-ik, wala i uxxam-ik. Sels iman-ik, sels arraw-ik, jmeε ayen i ak-yuran. Ma tettcuḥḥuḍ amzun ur tessεiḍ, am tsilet ara tettbiniḍ, tkerzeḍ ur teččiḍ, neɣ am twaɣit ur telliḍ ur tettiliḍ!

— 18 —

Awal n tasrit

Nek d amedyaz yettarun, i d-isawalen isefra-s ɣef wayen iwala di tmetti, gar wagad yettidir yal ass, ḥemmleɣ ad iliɣ d amesɣaru(objectif)di tektiwin-iw, ur lliɣ d win yekkaten kan ɣer tama n yiman-is, am wakken ur ttraɣ ad smerseɣ ddɣel deg wayen i d-sawaleɣ s yiles-iw akked d tirawt-iw.. Awfan ad izmireɣ yiwwas ad d-geɣ ayen ara d-isendkawlen igerrujen n tmussni, d widen ara wen-mmuddeɣ deg umkan n wurrifen, imi ẓṛiɣ urrifen sεan-ten akk medden, susmen, yerna sullin-ten s nnig yixfawen-nsen imi d inaddalen n wallaɣ d inelli(esprit). Nek ttnadiɣ kan ad frunt temsal yenḍen deg wallaɣen, d tid yettwarzen, maca teẓṛam amedyaz ansi i d-tuɣal tezmert-is, d ayen illan kan gar ifassen-is. Imi sefken-aɣ wallalen imiranen, zemmreɣ ad awen-zuzreɣ awal n tẓuṛi icebḥen, maca mačči d win icemten, imi nek mačči d win ittεanaden ɣer X neɣ Y, i wakken ad d-siwleɣ ayen ara ken-isnuɣnin yili ula d nek ur i terri tmara, allaɣ-iw d win nwen nessarem ad ilin am yilell(lebḥeṛ) zegzawen yersen am zzit, mačči d tasraft nniḍen n menwala ... Γas akken ad εandeɣ, ad εandeɣ kan ɣer wayen ara d-yernun affud i yidles-iw d tutlayt-iw, maca mačči d ayen ara s-izerεen abuṣeṭṭaf i wakken ad ihurr s taɣert imɣan, yili d wiyiḍ i iwatan ad d-εanden ɣur-neɣ, lemmer daɣen i aɣ-d-walan nezzeh, aṭas i iṭṭamaεen idles amaziɣ imi zeddig, as-nanef kan akka zeddig d azedgan am ureɣ d uẓṛef. Akken ibɣu yili zemmreɣ ad d-agmeɣ tussna i-ixuṣṣen i tutlayt-iw d yidles-iw, ubayen(c'est-à-dire) ad εandeɣ kan ɣer wayen yelhan.

— 19 —

ADRUM

Adrum d yiwen n ugraw yezdin kra n twaculin di taddart Tamaziɣt (taqbaylit), i d-yekkan deg yiwen uẓaṛ, neɣ yemyuqanen s ubrid n tdukli, di teɣzi n leεmeṛ n leqrun. Yella wedrum yesεan alama d 4 n twaculin, yal yiwet s yisem-is.
Di lewziεa ttenddahen-d s yisem n wedrum, di tazwara, i werfad n tesɣar, imir ad qerben at n udrum nni, d wakken ara d-ttenddahen s yisem n yal amezdaɣ. Mi kkfan akked d yiwen n udrum, d wakken ara uɣalen ɣer wayeḍ. Akken akken, lama d taggara;

— 20 —

TADDART TELHA TICKI TESUDDES

Taddart tecbeḥ s imezdaɣ-is uḥdiqen, abaεda ticki tesuddes(organisée), tesεa asqamu(le comité)ixeddmen seg ul, mačči s ukellex. Taddart igerzen ad tt-naf tesεa inesɣuma(ṭemman) iteddun s teɣdemt(justice), sεan ul ɣer ixeddim d uṣeggem n tmetti, umnen s wayen xeddmen d tigawt n yiseɣ, ṛay-nsen deg yiwen n ufus, ur ḥeṛṣen di medden, am wakken ur tt-serriḥen. Imezdaɣ i ten-id-isbedden ad ilin deffir-nsen di yal tuttra, di yal tagnit n cedda, neɣ n ixeddim. Asqamu n taddart di tidet, ad naf yers ɣef uṣaduf(règlement)agejdan anedbal(administratif), mačči ɣef yiwet n tɣawsa kan i yettazzal, maca yesεa ahil(un programme) yeččuṛen d kra n isenfaṛen(les projets) ara yefru di teɣzi n useggas, neɣ n wagguren. Isenfaṛen-a d ayen i d-sullin imezdaɣ s tguri n tektiwin-nsen deg ugraw amatu, yal amezdaɣ uḥdiq, yettakk-d ṛay-is deg ugraw(am wakken tella tejmaεt taqbuṛt n imezwura), tikti iwatan ad tt-iǧerred usqamu ad tt-id-iger ɣer ixeddim-is(d abrid, d aṣkay(lebni) n kra n tɣawsa ara inefεen imezdaɣ, d tala, d tameɣra, cbaḥa n taddart, asizdeg n taddart, neɣ d tɣint n kra n tɣawsiwin ara inefεen, artg...). Ad iferru yiwet-yiwet n temsalt alama yessaweḍ tirni-ines. I syen akkin, iwata ad d-isbin ahil-is yettwaxedmen deg useggas, ad d-isiwel i medden ad ten-id-isnejmeε s umata s unejmuε amatu(assemblées général) , i wakken ad asen-d-yefk tacrawt (le bilan) n useggas. Imezdaɣ mi ara walin asqamu yemhel s tidet ur istehzi ara, aṭas n temsal i yefra, ad ten-snemren s tebɣest tameqqrant, u ad ceṛḍen deg-sen i wakken ad qqimen kan d nutni d imḍebbṛen n taddart.

— 21 —

Wid istufan slid anda ara rwin tagnit

Yenna-k yiwen : wehmeɣ kečč yettarun annect-n, imken testufaḍ?
Nniɣ-as : limmer stufaɣ ad iyi-d-waliḍ qqimaɣ, neɣ ṭṭṣaɣ hhhh!
Yuɣal yenna-k : wehmmmmeɣ! Tesεiḍ amiḍan yeččuṛ(ad ibarek Wuzmir); tesεiḍ igrawen n facebook; tesεiḍ Youtube; tesεiḍ ablug yelhan; tesεiḍ twitter, artg...
Nniɣ-as : wigi akk i d-tenniḍ i tutlayt-iw tamaziɣt.
Yuɣal idewweṛ-iyi-tt ɣer llexlaṣ, iskew-iyi! Yenna-yi-d akka : yak meqqart-ik ttxelliṣen-k?
Nniɣ-as : aha-ah sɣur-i kan akka a mass.
Yenna-k : iwata ad ak-ttxelliṣen!
Nniɣ-as : anwa tebɣiḍ ad iyi-yexleṣ? Xeddmeɣ ɣer yiman-iw. Zemmreɣ ad xedmeɣ xeddmeɣ, yif-it akka ur ttḍeyyiεeɣ ara akud, yif-it ad mehleɣ idles-iw wala ad seεwajeɣ tametti.

— 22 —

𝗬𝗨𝗟𝗜 𝗪𝗔𝗦𝗦 ✿

Yuli wass ɣef tutlayt-iw
Wa yumer wa yennuɣna
D udun i yesnen azal-is
Yettɣiḍ win ur neẓṛi ara
Nniɣ-as "tirugza tekmel"
Ay amdan ur neksib ara
Melm' ara nedder s uṛeṭṭal
Yili Tamaziɣt tella
Izzayriyen d arraw-is
Ad d-uɣalen am wass-a
Eyyaw kan ad tt-nelmedet
Imi deg uɣerbaz tella
Ur nberru i llaṣel-nneɣ
D netta i d lḥeṛma
Lejdud-nneɣ ǧǧan-tt-id
Cacneq d Masinisa
Ar ass-a nettmeslay-itt
Iles-nneɣ yiss i yebda
(😣) 𝗔𝗺𝗮𝗿 𝗧𝗮𝗳𝗮𝘁 25 𝘆𝗲𝗯𝗿𝗶𝗿 2024

— 23 —

Bab zzux

Zzux d temɣer ur ttṣeggimen ara tutlayt, ur ssdukulen ara tagmat. Bab n zzux iḥemmel kan iman-is, acku iqqar-as kan : «sɣur-i i d-tuɣal!» Ibɣa ad yerr imdanen akk ines netta mazal ur yexdim tirrect . Lemmer di yelhi zzux yili i t-sqedcen imussnawen. Yella dda Lmulud Mεemmri, ad as-tiniḍ.: «kečč d amussnaw.» Netta ad ak-yini : « acu ssneɣ nekki-nni?!» Isemẓay iman-is ɣas akken azal-is meqqer.

— 24 —

Tutlayt tamaziɣt

Nettaru s tutlayt-nneɣ yelha, igerrez, ma nerna neselmad-itt deg ul dɣa izad maḍi, maca iwata ad nettnadi yal tikelt i wakken ad tjemmem tutlayt-nneɣ tamaziɣt. Mi ara nettmeslay ad nemmeslay yiss akken iwata yif akken i tt-ttmeslayen wid ur tt-neɣri, ad nexḍu yal tikelt i usexleḍ n tutlayin tijenṭaḍin, slid kan ma terra-aɣ tmara. Abaεda ameslay unṣib, di ṛadyu d tilibizyu, dɣa di sin-ayi iwata ad nettheggi iman-nneɣ nezzeh. Imdanen mi ara walin igerrez umeslay n tutlayt ad ttaẓẓen ɣur-s, ad saramen ad tt-issinen am wakken i tt-ittutlay umussnaw, ma yella d abumexluḍ, iḍheṛ-awen llḥal ulac anda ara nessiweḍ. Ad as-sellen ad ttaḍṣan wid i tt-ikeṛhen.

— 25 —

Tamaziɣt ɣer Iqbayliyen

Ulama nettmeslay akka, tikwal nekkat, nettezzem deg iman-nneɣ: ta drus, ta txuṣ. Maca di tidet, nekni s yiqbayliyen nessuli tirni tameqqrant di tutlayt d yidles n tmaziɣt, yella uselmed, llan yidlisen, yella wudi, yella yiɣi. Awi-d win ara yeɣren; awi-d win ara aɣ-iεanden.

— 26 —

Iswi n tira-inu

Tira-inu dayi, ttaruɣ-d ayen ara inefεen tutlayt d yidles Amaziɣ, sarmeɣ ur yettili d ayen ara iḍuṛṛen imaziɣen, maca d anemgal, tira-inu ad tili d tadawsa ara isejjin amuḍin yuḍnen. Yiwen ma yuges-it kra, iẓṛa d aṭan i yuḍen, ma teqṛeḥ-it ddwa d tujjya ara yejji. Neqqar di teqbaylit : "menyif tidet qerriḥen, a tikerkas yessefṛaḥen."
Awal-iw d awal n umeɣnas, d awal-nnwen n tidet, yal yiwen d yiwet ad yini akka :
«Tutlayt-nneɣ ur iwata ad as-nebru, ma nebra-as, nebra i yiseɣ-nneɣ. Arut yiss, yiss kan i nezmer ad nesbedd llqedd-nneɣ, s wayes ara nezwi anezgum d ddel. Anagar ungif i yessεan tabɣest ad yeǧǧ ayla-s di rayeε. Ur ttsetḥit ara s tutlayt-nnwen, ɣas medden ad akwen-awin d awal, iḥbiben ad asen-tegem anezgum, ad setḥin yiss-wen.»

— 27 —

Imaziɣen imezwura ǧǧan-d idles imawi

Imaziɣen imezwura ǧǧan-d igerrujen di yal tantala n tmaziɣt, ɣas ulama deg idles imawi. Imaziɣen-ayi ineggura ǧǧan-d, maca s tutlayin tijenṭaḍin, ur bɣin ara a d-snulfun s tmaziɣt.

— 28 —

𝐓𝐔𝐓𝐋𝐀𝐘𝐓 𝐃𝐈 𝐓𝐈𝐌𝐀𝐖𝐈𝐓

Γef wakken walaɣ tutlayt tewwet timawit¹, ladɣa tutlayt n tmaziɣt yellan d tutlayt-iw, tedder akked tmiḍwin(d leqrun) talluft-agi, maca tezga-d deg yiwen umekkan ur nelhi, ur nessefṛaḥ. Ayen ddren imaziɣen deg umezruy, ssefran, nnan, yiwen ur t-yuri, abaεda di tillay n teglest, d tallit talemmast. Kra ur d-yettɣima di tutlayt ur nettwaru. Kra n yifṛensisen(am general Haneautau, Auguste Mouliera, Bensdira, d Sidkawi) i d-ijemεen kra n yisefra iqburen, yecban kra n imedyazen, am : Yusef U Qasi, d Si Muḥ U Mḥend, d kra n tmucuha d yinzan i d-yeqqimen. Am wakken neẓṛa, Dda Lmulud Mεemmri, yerra-d aman ɣer terga, targa tuɣal d asif, yega idlisen s wazal-nsen ɣef tsekla taqbuṛt.
Ihi, imi tasekla timawit tettaṭaf kra n tallit kan, yewwi-d fell-aɣ akken ur aɣ-tḍeṛṛu ara am wid istehzan deg yidles-nsen, nekwni iwata as-neg llsas s tira, da d-nejmeε ayen nessaweḍ deg wayen yellan d aqbuṛ, ad naru s waṭas akka ar zdat war ceḥḥa.

— 29 —

Nettaru s tmaziɣt acku

Nettaru i wakken ad as-nernu affud i tutlayt n tmaziɣt, am wakken llan wid iḥemmlen ad d-inin "Taqbaylit", s tsekla taqbuṛt d tin n tetrart. Nek d amaziɣ aqbayli ttaruɣ-d ayen slan imeẓẓuɣen-iw, ama zik neɣ tura, ttiḥmileɣ ad awen-t-id ssiwḍeɣ, d awal, d inzi, neɣ tanfalit. Kunwi ma tennam-d Tanemmirt ad awen-semmiɣ Uḥdiqen yegzan d acu i d tudert n umdan. Ur iwata ad nerr di tama ayen yellan di Teqbaylit ad t-neǧǧ ad t-neɣden wussan, efk-as tilelli i wawal akken ad ikemmel tiddint di tmetti ideg yuɣ tanumi yettcali, idles yelha ma yeččuṛ alama yettenfal, wala ma nesseɣres-it, neɣ yettban-d yuɣ tiyita.

— 30 —

Mektaɣ-d yiwet n temεayt

Deg iseggasen-nni n 90, ihi sliɣ-as yiwwas i yiwen ittqeccim deg yidles, yeqqar-as :
— Ccna-agi d lεib, asefru wadalik, asaru daɣen... ittkemmil-as kan, yewwi-tt d aεeqquc !
Uẓeɣ ɣur-s nniɣ-as :
— Ini-d kan "idles s umata d lεib ad k-nefhem d acu-k".
Rniɣ nniɣ-as :
— Kečč mazal-zik di la piste i tleḥḥuḍ!
Yenna-k : "ayɣer? "
Nniɣ-as :
— Meyyez-as rnu-yas, ad tuɣaleḍ ad tt-id-tafeḍ
hhhhhhhhhh

— 31 —

Amahil igerzen

Win ittuxellaṣen ixdem amahil-is am wakken tebɣa tidet, ulac am netta. Maca yella wayen yugaren aya, win iwatan ad nesnemmer yuklalen tajmilt, d win-a i t-igerzen war llexlaṣ, igat ɣef wudem n Wuzmir d temdanit. Wis sin ayi, nessawal-as AMEΓNAS. Γur-wat ad teseεdlem axeddam d umeɣnas. Medden akk zemmren ad xedmen s llexlaṣ, medden akk ur zmiren ad uɣalen d imeɣnasen. Ma cḍeɣ surfet-iyi, uɣal-d ay awal-iw ɣur-i.

— 32 —

Abaεzeq n umaru

Γas ulama neṭili s ayen i d-yettaru umyaru deg uɣmis-is, yelha neɣ ixuṣ, maca ayen ar a d-yernu ulac win i t-yeẓṛan. Alama kan i d-ibeεzeq yiss! Am wakken llan wid yeqqaṛen "alama i d-iggureε yiss!". Ha d amagrad;ha d asefru; ha d tawellaft (icebḥen) n walebεeḍ n imussnawen.
Awfan ad gwten wid d tid yeɣɣaṛen s tutlayt n tmaziɣt, ass-n teffeɣ targit ɣer rezgg. Ad d-ihdu Wuzmir imaziɣen d tmaziɣin ɣer webrid yelhan, ad ɣɣren(t) ad arun(t) s tutlayt-nnsen(t).

— 33 —

Tafelluct ifeṛḍen aɣebbaṛ

Inna-yas yiwen n umussnaw ahendi : « taɣectut(tafelluct) ɣas d timdellit, maca tfeṛṛeḍ aɣebbaṛ d wammus.» Smektaɣ-d awal-a imi meyyzeɣ d akken, ur iwata ad tɣanfiḍ taɣawsa, ama d taqbuṛt; ama d tamaynut; u ayen yessεa umdan yelha; yal taɣawsa s wazal-is. Slid ulac i diri.

— 34 —

Asekkef n waman

Qqaren : amdan issnen, deg uẓɣal isekkef deg waman irennu, syen akkin isuffuɣ-d tidi s xilla, aksum-is s immal ittizdig, idim-ines ittizdig, izga ittḥusu iman-is d afesas. Teẓṛam akk, amdan ma ibedd ɣer yiman-is ittuɣal-d d ilemẓi ɣas akken, yuẓa di llaεmeṛ.

— 35 —

Tamečča yelhan

Amdan abaεda win meqqren, yif-it ad yečč tamečča tanesbaɣurt i tdawsa-ines : aṭas n izegza(llxeḍṛa) akked cwiṭ n uɣrum, ur ittḥawal ara iεeffiẓẓen. Ubayen tamečča taẓẓayant.
Gm. Ufiɣ yiwet n tefyirt deg tmacahut akka : iger-ina iččat bab-is ɣef zegza. Yebɣa ad d-yini "imger iger-is d azegzaw." D aymi i rriɣ deg umkan n 'llxeḍṛa' "izegza". />

— 36 —

Tismin ur nemεin

Yenna-ak yiwen : "ttasmeɣ deg wayen i d-ttaruḍ, zwareɣ-k ɣer tira, atan teqeḍεeḍ-iyi-d."
Nniɣ-as : "ur iwata ad tḥesbeḍ iman-ik meqqreḍ ɣef wiyaḍ, ɣas illa wayen tessneḍ, illa wayen ur tessineḍ ara."
Yenna-ak : "ad tuɣaleḍ ad iyi-tafeḍ..."
Nniɣ-as :
"Ma yella kečč-i am nek, naεdel amek njemmem, ma ur k-ufiɣ, iban ur i tettafeḍ, lemmer i k-ugareɣ ahat, neɣ ma tugareḍ-iyi, izmer ad ak-afeɣ ad iyi-tafeḍ. Ayen i aɣ-yesduklen s waṭas, d tiktiwin ittemcabin, i syen akkin yal wa yeṭṭef abrid-is iman-is, ɣas abrid-nneɣ yiwen. Kmez iman-ik, ḍebbeṛ aqerru-ik"

— 37 —

Imɣaren i tent-iferrun d wid i tent-iḍellun

Nniɣ-as : "d imɣaren i tent-iferrun." Netta yenna-ak : "d imɣaren i tent-isemɣuren." D tidet i d-nenna di sin, nessεa azref deg sin yid-neɣ... Llan imdanen s immal ttimɣuren ṭṭelilen. Hhhhhh

— 38 —

Cbaḥa n sufella

Ɣer cbaḥa n sufella, i nessikkid wala ɣer tɣawsiwin deg tebrek tmussni. Nḥemmel ad nedhu yal ass, fiḥel ma nessen. Lemmer tuget di medden ssnen ad ɣɣren s tmaziɣt yili ad yimɣur ugraw n imeɣriyen d tmeɣriyin, maca tuget msakit ur ssinen ara, ssikkiden kan s wallen ayen i d-ittεeddin, amek tebɣiḍ ad ak-isebɣes, neɣ ad ak-id-iwennet? Am wakken qqaren : «Wa maεduṛ, wa d llḥeq-is.» Neɣ akken i as-qqareɣ nek deg yiwen n usefru-inu : "tametti tuẓ ɣer deffir, tuɣ tiṛẓi am ubuqal, rfed mejjir acaεtan fek-as amkan ur nuklal, ulayɣer yesgem welqam, iḍ ad yif ass amellal, yenna wagu yenna waḍu, meqqer wazal n tfukal...»

— 39 —

𝐀𝐒𝐄𝐅𝐑𝐔 𝐓𝐈𝐂𝐊𝐈 𝐈𝐆𝐄𝐑𝐑𝐄𝐙

Asefru d yiwet n tugna¹ yuṣkan s wawal neɣ s tira, i d-ittweṣifen tameddurt n wemdan, neɣ agama², neɣ kra n temsalt. Tezmer ad tili tgerrez, neɣ txuṣ, neɣ terwi, neɣ yewwet-itt lḥif! Ad t-id-yawi umedyaz s tefyirt deffir tayeḍ, tifyirin iweznen, s tmeɣrut³ n tewsit⁴ n Aab, neɣ n Ab, ara d yefɣen d aḍṛis yesεan taẓuṛi, ara yelhun i timesliwt. Daymi, mi ara nesell i usefru igerzen, ittaεǧab-aɣ, imi yella wuɣur yettak acabi akken iwata, yerna ad t-naf yuṣka s lmizan, yesεa tameɣrut. Imir neṣawaḍ-as laεfu Ṛebbi i umedyaz-nni i t-id-yennan, neɣ i t-id-yuran. Ad yeεfu Ṛebbi i yal amedyaz d tmedyazt yessefruyen.

— 40 —

Cwiṭ deg ungal uriɣ ABRID N TAFAT, ar deqqal ad teɣɣrem mi ara d-yeffeɣ

Γur-s amezruy yelhan deg waṭas n imukan. Γur-s amezruy zeddig. Nekwni daɣen nessen-it, acku iga-yaɣ rrezgg ur tettuɣ teɣzi n Ddunnit-iw. D yiwen n umdan yettɣiḍi igellil. Nella zik, nek Muḥend-neɣ d ibujilen, ur nessεi iqiḥ, anagar tazeqqa i aɣ-d-isagwer jeddi. Muḥend-ayi-neɣ yuḍen feṛḍas, ur yufi meskin win ara s-yerren ddwa i tujjya.
Dda Aεli yella yettɣima dagi di Tfuɣalt, d wayi kan i d amkan-is, mi d-iwala netturar deg ugni, ad as-d-isiwel i Muḥend. Ad yeddu Muḥend ɣur-s. Ad t-yesɣim deg irebbi-s, ad d-yekkes Dda Aεli tabusεadat deg wammas-is, ad as-iqerrec acebbub-nni i d-iqqimen deg uqeṛṛu n Muḥend-neɣ, ad irnu ad as-t-idhen s zzit n tmurt, aṭas n yiberdan i as-iga akken ur iεeṭṭel ara yejja. Yeǧǧa-d awal Dda Aεli (ad yettwaṛḥem), yenna-yas deg wawal-is : « mi selfeɣ i tqeṛṛuyt n ubujil, amzun akken ḥuǧǧaɣ-d.» Dayi akk ulac win i t-id-icban, d awezyi!!
Mačči d yiwet n tikelt i yesla uddren-t-id di rrezgg, igan-is ar ass-a mazal ttawin-ten d amedya di temnaṭ-ney n At Jennad. Maca netta yerra-yas azal i waya, ar ɣur-s d aya i d tudert n urgaz. Γur-s netta, amdan ur nessεi amezruy am uccen yemmuten, deggṛen-t ar yiɣzer. Neɣ ma d ayen n dir i yega, akken i as-qqaren imezwura deg yinzi : « win iran ad t-id-addren, yeddu ad yesluɣ tala.»

— 41 —

Timeɣriwin di tmurt lleqbayel

Nekni s lleqbayel nessεa neyya armi d ulamek, yella melmi nettaga azal i wansayen ur nemεin, netafaṛ imenzayen i aɣ-ittawin ɣer εeyyu d tillas di tudert-nneɣ, amedya timeɣriwin, mazal-aɣ nettezzi deg usεelli-nnsent n yidrimen, lemmer meqqar d idles-nnsent i nessuli amzun nettaga azal i teqbaylit d tmaggit, d anemgal idles n tmeɣra nbeddel-it s yidles ajenṭaḍ. Nessarem ad nesifses di tmeɣriwin-nneɣ akka ɣer yimmal, acku tura akka tewweḍ tegnit ɣer llḥaq-is, timeɣriwin ulac tin i d-iṣubben s ddaw 100 tmelyun. A cafuεa! !!
Di tmurt n leqbayel, ilmeẓyen tuget mazal ur sulyin(zwiǧen) ara, anda-nniḍen la ttaɣen 3 neɣ 4! Acku xeddmen timeɣriwin s tfenṭazit, ḍefṛen ansayen iqbuṛen, daymi, seg 100 melyun (kan) d asawen! Awfan ad d-yas wass, ad akin, ad rren tameɣra n tisulya d azamul kan, mačči d tafenṭazit, imir ad rebḥen ad t-afen.

— 42 —

IRGAZEN

Anda gten yirgazen, qqaren medden : « irgazen am ṛemman, seqceṛ teččeḍ.» Ma d anda uqan irgazen, qqaren-as : « ktil tardast-ik teqqimeḍ deg-s.». Qqaren diɣen inzi-ya : « irgazen s irgazen, Ṛebbi wḥḥed-s.»

— 43 —

Yal yiwen yessen kan iman-is

Nettmeslay nek d yiwen n umeddakel ɣef umahil, nniɣ-as : « tineggur-ayi ttḥadareɣ ɣef umahil-iw n tudert.» Ihi ittaḍṣa armi yeclex yimi-s. Nniɣ-as : « ttaḍṣan medden ɣef tiyi?! Nniɣ-as : « nek jeṛbeɣ, asmi smeɣniseɣ ḥebsen-iyi-d deg umahil-iw di 1999, ṛwiɣ lmeḥna, uɣaleɣ am win yemmuten iteddu. Win umi ullseɣ tameḍṛuṛt-iw ad ittaḍṣa fell-i.» Nniɣ-as : « akka i ssneɣ nek, urar s tudert d tawaɣit, u tis snat, akken qqaren : « ur ittru ara uεebbuḍ yeṛwan ɣef win yelluẓen.» Netta yenna-k : « izmer lḥal s tidet.» Nniɣ-as : « izmer lḥal ur d-cfiḍ ara.»

— 44 —

Rezgg d irezgen

Win neɣ tin yettagan rezgg(lxiṛ), ayyuz fell-as, ur iwata ad yessiked ar wudmawen-nniḍen, n wid ur nuklal. Irezggen aṭas i yellan, ur yelli yiwen kan. Am wakken qqaren at zik deg inzi : " win ixeddmen lxiṛ ur yettili bxiṛ, win ur nxeddem lxiṛ d lmut-is ay axiṛ."
Amdan yezmer ad yeg rezgg deg uxxam-is; ad t-yeg i umdan; ad t-yeg i tutlayt-is; ad t-yeg i tmurt-is; artg... Rezgg ur yessεa tilisa, acku rezgg yettuɣal d tazmert i umdan seg tsuta ɣer tsuta. Yif ma d tirwas i yega umdan, am umedya i d-wwiɣ ɣef rezgg, s tidet ẓẓay ciṭuḥ ɣef umdan, maca yessuffuɣ ɣer tafat.

— 45 —

AHWAWI

Yenna-ak yiwwas yiwen n umeddakel, netta d ahwawi.
— Mi ara slleɣ i umendayer d ugiṭaṛ ttciṛṛiwaɣ
Nniɣ-as nek
— S tidet yelha maεna ur ttciṛṛiweɣ ara. Am akka i d-teqqaṛeḍ. Nek, ayen iyi-tt-ciṛṛiwen, mi ara selleɣ i usarag s tmaziɣt sɣur kra n imussnawen imeqqranen n tmaziɣt. Amedya Dda Lmulud Mεemmri. Neɣ mi ara ɣɣreɣ kra n udlis n walebεaḍ n imussnawen yura-t-id.
Yenna-ak netta
— Yal wa d anda i t-sersen a mass! Yal wa d taɣawsa i t-ittqenniεen
Yuɣal nniɣ-as
— Ur teẓṛiḍ ara aεni llan idlisen s tmaziɣt?
Yenna-k am wakken ttmeslayen izemniyen
— Ur ɣɣriɣ ara!
Nniɣ-as
— Ihi d aymi ...

— 46 —

Llɣaci-nneɣ waεṛen ayen i asen-txedmeḍ d llxiṛ ad t-ttun

Qqareɣ-as : "llɣaci-nneɣ waεṛen."
Wid ur njeṛṛen ad ak-inin : "d tikerkas!"
Yiwwas ittnaqam-iyi-d yiwen, netta werǧin i d-yeqḍa tafaliḥt, urǧin iqdic ɣef tmetti d wayen yerzan tamdanit, maca yettẓalla i wakken ad ikcem ǧennet, iḥemmel diɣen aṭas aṛwiḥ-is ugar n wiyiḍ. Mi akken iyi-d-ittnaqam aṭas di medden i as-ifkan llḥaq, ttun akk ayen iεeddan, a tawaɣit! Nek iɣaḍ-iyi llḥal. Ittzuxxu iqqar-iyi-d:
— Kečč ur tettẓallaḍ ara
Nek nniɣ-as :
— Hhhhh d aya?!
Yenna-ak :
— C'est grave !
Nniɣ-as c'est grave, win isfutuyen deg wid ixedmen.
Yenna-ak
— Ur fhimeɣ ara!
Nniɣ-as
— A weddi werǧin tegiḍ lleṣlaḥ, d ahuddu kan i tesneḍ, d awanddal.
Yenna-k : "amek?"
Nniɣ-as
— Amek? Hhhhh. Yella melmi tqedceḍ ɣef taddart, ɣef uɣerbaz, ɣef yidles, ɣef tmetti, ɣef tmurt, ɣef tutlayt? Aha ini-d ah?
Iččuṛ uqemmuc-is d aman. Yenna-k
— Ah ah
Nniɣ-as ihi
— Zemmem, qemmem. Zemm-itt!
Widen yeddan yid-s, ur ẓṛin d acu ara d-inin, zemmen-tt ula d nitni. Nniɣ-asen akka:
— Tettum ayen i awen-xedmeɣ s umata, tnekkṛem rezgg εinani, ad awen-yekk swadda s ufella. Ad tettnadim ɣef urgaz ur tettafem, tirrugza tunef-awen. Ewet-as ad tekker tura!
Seg wassen ctaqen ad walin argaz gar-asen, tirrugza tunef-asen. Ṛemmlen-ten wuguren ur ufin imsellek.

— 47 —

Yal awal yettḥaza axṣim-is

Yella melmi ahat i d-qqareɣ kra n wawal yezmer iḥuza kra n yiwen, ad ttreɣ asuref deg yimeddukal terza temsalt. Maca, nek iswi-inu i wakken ad d-iniɣ tidet ara aɣ-inefεen s umata, awal-iw nniɣt-id s tmussni neɣ d amesɣaru(objectif), imi ḥemmleɣ tamesɣara(objectivité). Izmer ad d-iniɣ tikti d abaɣur (di llfayda) n tmetti d yidles-nneɣ d tutlayt-nneɣ netta iḥuza ciṭṭuḥ kra n yimdanen, neɣ iḥuza-yi ula d nekki-nni. Ɛemmdaɣ ma ḥuzzeɣ iman-iw. Sarmeɣ ula d kunwi tḥemmlem tamesɣara ad att-twalim, ad as-teslem, ad att-teɣɣrem.

— 48 —

TASA

Ad ak-yini yiwen, amedya : "argaz-ina yessεa tasa." D yiwet n tenfalit n teqbaylit i d-yeskanen amdan yessεan tabɣest¹: yettqabal timsal iwaεṛen, deg umennuɣ abaεda, yekkat ukkim, neɣ yeqqar-d tidet war tugdi. Win ur nessεi ara tasa, d anemgal² n wannect-a, win-a qqaren-as : "yessεa tasa n tyaziṭ."

1. Courage 2. contraire

— 49 —

Amek tettezzi ddunnit

Ilemẓi iǧhed izmer ad irfed aqenṭaṛ, amɣar meskin wissen ma izmer ad irfed aṭiṛuc. Amdan ass-a yezmer, azekka ur ittizmir ara. «Lemmer d temɣer i d-izegwiren!»: akken nnan imezwura.

— 50 —

Askulleẓ d uskunner

Askulleẓ: d awal n teqbaylit tamaziɣt, ur yelli d awal n uṛeṭṭal. Anamek-is d asbibi n ikennuren n tumlilt wa ɣef wa. D amahil n ewwet εeddi. Llan wid i as iqqaren : "askkunner".
Askulleẓ n uṣkay, askulleẓ n umeslay
Mdy : ufiɣ yiwen ittaṣki, maca iskulluẓ kan, ur isuddus ara taɣawsa i wakken ad yili deg uṣaduf n tiḥuski, neɣ n uṛeṣṣi.
Neɣ ma ad ak-inin : win-a d akkelluẓ kan. Anamek-is : "ur ittegg ur ifetel, neɣ ur ittemwiwil ara. D awal kan i deg-s".
— 51 —

Llaẓ ur yessεi ara tinzar

Amdan ticki i t-teǧǧiḍ alama yectaq taɣawsa i syen ad as-tmuddeḍ yal taɣawsa i t-ixxuṣen ad yuɣal ur d-ittawi s usalli ɣef kra, izmer ad ittu ula arraw-is d imawlan-is abaεda ma yella ur isteqniε ara ad idhu kan uselquqi. Yewεeṛ llaẓ, yuεeṛ win umi meqqer wadan. Ad d-nini kan yelha usteqnaε, yelha laεqel d lmaεqul. Qqaren imezwura : «tawant deg ul i tella...»

— 52 —

Tella tɣawsa ixettṛen

Akeṛṭun, neɣ lkaɣeḍ, deg wakud igerzen ad ten-tafeḍ ur ten-yuɣ, ur ten-yettaɣ wara, maca ma terriḍ-ten ɣer waman, neɣ ɣer tmes ad jjlun! Akeṛṭun udfen waman, ɣas yekkaw ad yecmet, ad d-yettban yekmec, ad as-tṛuḥ talɣa-nni-ines tucbiḥt; lkaɣeḍ diɣen akken . Ma ɣer tmes i ten-terriḍ, ad uɣalen d iɣden, d iberkanen, ma tennuleḍ-ten, ad rnun ad fsin gar iḍudan-ik, ad ak-ssimsen iselwan.

— 53 —

Axeṣaṛ yeḍṛan di Meṛṛuk d Libya

Sin wayyuren-a, cutembir d ktubeṛ 2023 sεan aɣilif, ma yeḥma nugad times, nugad targagit, ma d ageffur nugad nger n waman! Tafriqt n ugafa, ittucewwel ugama-ines. Amdan ad iεas iman-is, ma yella kra i d-ibdan ad islek iman-is d wid i t-iqerben. Ad d-nini : ad iṣeṛ Ṛebbi.

— 54 —

Afellaḥ amussnaw

Inna-ak yiwen n ufellaḥ ufiɣ-t ineqqec deg tmazirt-is : "amcic s immal ad as-teslufuḍ ad ireffed tajeḥniṭ-is". Nek nniɣ-as : "Akken i d amdan ur nessin azal n wazal, yaεni lleqdeṛ".
Ufiɣ-t ufellaḥ-agi d amdan issnen taqbaylit, d amdan diɣen yessεan tarmit. Acimi i d-yenna akka? Acku nger-d awal ɣef "wazul", gar wagad yemyusanen, ɣef wemdan iṭṭamaεen tirririt n wazal netta ur yesεi ara udem yelhan, yezga yesxenfeṛ, ma ur t-tluεaḍ ur ak-id-ittlaεi, amzun akken tennuɣem d icenga, maca gar-awen kra ur yelli.

— 55 —

Targagit di Meṛṛuk

Tewwet zlezla di Lmeṛṛuk, akken sliɣ isallen wḍen 1000 n imettaten. Ttuɣaḍen msakit wid s wayes tegla, fell-asen talwit. Tuɣ tanumi tekkat di ktubeṛ, attan tuẓ-d ɣer deffir ɣer cutembir. Ugur-is ur tezmireḍ ad tefruḍ, wala ad as-trewleḍ, neɣ amek ara s-theggiḍ, tekkat-d s txeṭṭaft, ur teẓṛiḍ melmi, slid Uzmir ma iqerreε-itt. Ad asen-d-ixlef Wuzmir s rezgg.

Terna-d txeṣṣaṛt di Libya

Bdan-d yimxixen n ugama, a Ṛebbi ḥudd! Uṛεad neffeɣ di Tergagit n Meṛṛuk s igiman n imettaten tura atan yerna-d umxix ameqqran di tmurt n Libya, snegren-ten waman d waḍu ajehli, walaɣ tura isallen, fkan-d : 10000 n yimdanen jjlan ur banen, walaɣ tumubilat mmbabent ta ɣef ta, am udrar, yal taɣawsa yetti-tt waḍu ajehli. Ṛebbi ad asen-d yazen ṣbeṛ d ttawil, ad yili di tallelt-nnsen.

— 56 —

Aseggas 2023/2973

Aseggas-agi n 2023 ifukk-itt s twaɣiyin, ad icafeε Ṛebbi! Nessarem ur d-ittuɣal ara. Tiwaɣiyin iḥuzan,Legrik, Bgayet,s tmes.Nijer, Gabun, d Kaṛabax n ufella, uguren n tmurt. Lmeṛṛuk,Libya, tawaɣit n ugama. Wiyi s umata, ismawen-nnsen "uguren d twaɣiyin", i d-iglan s igiman(lluluf) n imeṛḥumen!
Ayen yellan deg ul d wayen i d-yeqqar yimi, ḥseb sin, mačči yiwen. Γur kra...

— 57 —

Iεerrasen di tmeɣriwin

Zik agad Yessεan ttagan timeɣriwin timeqqranin, yerna d tibaḥanin. Qqaren : ttawin-d alama d snat n trebbuεa n iḍebbalen, ttilin iceṭṭaḥen, am wakken "d tameɣra u sebεa lltali". Di tmeɣriwin n zik tettlili tawsa, llḥaṛa anda ara d-teččeḍ ɣef tewwurt-is, ad tafeḍ qqimen din kra n yirgazen, send ad tkecmeḍ ad tefkeḍ kra iṣuṛdiyen(ayen i ak-d-ittak d tmeɣra-k), wayi d amyaɣ(c'est réciproque) ɣer lleqbayel. Di tmeɣriwin n zik qqaren diɣen. : " ttilin iεerrasen". D acu i d aεerras neɣ iεerrasen?

— 58 —

D amussnaw mačči s tutlayt-is

Yiwen n umussnaw inced-it-id yiwen n usdawen i wakken ad iqeṣṣeṛ yid-s. Inna-as usdawan :
— Azul a mass
— Salut mon ami
Argaz dayen i deg-s, akustim takṛabaṭ llah llah! Ikemmel inna-as
— Inni-id? Kečč d aṛumi?
— Non. Je suis kabyle amazigh
Ttmeslayen. Asdawan ittakk-as tuttriwin s teqbaylit, netta ittarra-as-d s tɣumit, ula d yiwet n tikkelt ur d-εṛiq s teqbaylit tamaziɣt! Mačči ɣas yewwet aqerruy-ik ɣer llḥiḍ. Amussnaw, d agag yettu taqbaylit deg umeslay-is, neɣ maḍi iḥqeṛ-itt. Anger-ik ay ul imi wigi i d agagen ! Γas teɣriḍ s tutlayt tajenṭaṭ, ɣas tesεiḍ aswir meqqren, maca gar wid-ik meslay-asen s tutlayt-ik, yak ad ak-fehmen? Xdem am wakken ttagan : dda Lmulud Mεemmri, Sliman Ḥaci, d imussnawen nniḍen uḥdiqen, llan... Yerna ad ternuḍ iseɣ, maca akk'agi d asbeṛweq.

— 59 —

ANELMAD UḤṚIC

Inna-k yiwen n unelmad uḥṛic:
— Bɣiɣ ad d-ttaruɣ akka am kečč. 
Nniɣ-as:
— Yelha ma yella terziḍ ɣer tira s tutlayt-ik tamaziɣt.
Yenna-k:
— Maca iwata ad-iyi teslemdeḍ.
Nniɣ-as:
— Ih ad ak-slemdeɣ deg wayen zemmreɣ.
Yenna-k:
— Amek tebdiḍ akk ass amezwaru? 
Nniɣ-as:
— Di tazwara qqareɣ iḍṛisen d idlisen i d-ttarun imussnawen yettwasnen, imir ttarraɣ ddehen-iw, ɣer wayen i d-ttarun, d wamek ttarun, lemdeɣ asenqeḍ(la ponctuation). Lemdeɣ diɣen timsirin n tmaziɣt. Hat-a wamek iwata ad tegeḍ. Tella diɣen temsalt n tayri n tira d tutlayt.
Yenna-k:
— Tamsalt n tayri n tutlayt-iw tella, yili amek ara bɣuɣ ad aruɣ yiss? !
Nniɣ-as:
— Ihi xdem akka slid agaḍ ara tawḍeḍ ɣer wayen tesarameḍ!

— 60 —

Deg yiwet n tesnawit di Bgayet, ugin-as i yiwet n tnelmaḍṭ ad d-tels takkesiwt

Takkesiwt : taqenduṛt n lleqbayel teṣeṛ, ulac amek ara d-yaf umdan iɣisi, am iselsa yettlus urgaz aqbayli, seg yal tallit takkesiwt d llfuḍa d iselsi uɣur tetterraḍ yir tamuɣli, d iselsi zeddigen. Am wakken ad d-tiniḍ "akustim" klasik.

— 61 —

Tuccḍa s tigti

Tuccḍa n yal ass, neɣ win ittallsen i tuccḍa, d win i d yir abrid, i d abrid n tillas(ṭṭlam). Amdan ur yelli d aɣersiw, ad as-ittalles i tuccḍa, abaεda tuccḍa yettbinin, am win yessemɣuren iman-is, netta yili ur yewwiḍ aεeqqa n yired.
Anda ur iwata ad necceḍ, nekni i nettecceḍ, ur illi kan anda iwata. Anida yuεeṛ, medden akk zemmren ad ccḍen.

— 62 —

Tilint d tilint

Ma ad d-nini ɣef "tilint"¹: Agad d tagad yellan, llan dɣa s tidet, nekni ɣas ur nelli am nutni, maca nella ayla-nneɣ. Ttɣaḍen wagad d tagad iεettben ur wwiḍen s anda bɣan. Nessarem tilint i yal tin d win imehlen ayen ara inefεen medden. S umata win d tin i d-ineǧṛen abrid yennumken.
— 63 —

Ar zdat 30, ɣer deffir 40, s tikli n ijirmeḍ. Mi nedda 30 ɣer zdat ad nejhel, mi d-nuɣal s 40 ɣer deffir ad nesgiwwir! Am wuccen ittemzazalen netta d inisi, iṣeṛwa-as tid-is!

— 64 —

Awtul

Win isseεṛaqen ǧeṛṛa deg iɣeṛsiwen, d awtul. Ass kammel ad t-yeṭafaṛ uqjun, ad as-tent-iṣeṛwu ur t-yettaṭaf. As irwel ɣer sdat, as-d-yuɣal ɣer deffir, tikwal ɣer zelmeḍ, tikwal ɣer yeffus, aqjun ad d-yeffeɣ yil-is ur t-yettaṭaf! Dɣa as yini uqjun : "anef-as", "laisse tomber", "d urfan-is i xilla!".

— 65 —

Amar d Amar di timmuzɣa

Ayen din n Iεemṛen iqedcen ɣef tutlayt n tmaziɣt : Amar Usεid Bulifa, Imac Amar, Amar Negabi, Amar At Ḥemmuda, Amar Mezdad, Amar Tafat, Amar Mechri, Amar Derriche, Amar Gasem. Ṛebbi ad ibarek yernu-d rezgg s waṭas. Ismawen-nniḍen fell-asen tajmilt ula d nitni. Greɣ-d kan tamawt imi walaɣ aṭas yid-sen irna umreɣ imi lliɣ gar-asen.
— 66 —

D tamussni-nni n zik umi nettalles ass-a, yella kan umgirred di talɣa.
Nekni s yimdanen neqqar : «aḍaṛ di ddunnit, aḍaṛ di llaxeṛt». Meḥsub, ulac win iḍemnen iman-is ɣer azekka! Ulac win iḍemnen iman-is ɣef umihi!

— 67 —

D acu i d asefru?

Asefru d yiwet n tugna yuṣkan s wawal neɣ s tira, i d-ittweṣifen tameddurt n yimdanen, neɣ agama, neɣ tametti. Tezmer ad tili tgerrez, neɣ txuṣ, neɣ terwi, neɣ yewwet-itt lḥif! Daymi, mi ara nesell i usefru igerzen, ittaεǧab-aɣ, imi yella wuɣur yettak acabi akken iwata. Imir neṣawaḍ-as laεfu Ṛebbi i umedyaz-nni i t-id-yennan, neɣ i t-id-yuran. Ad as-yeεfu Ṛebbi i yal amedyaz d tmedyazt.

— 68 —

Uḥdiqen yesɛan nnif

Wid iḥemmlen tutlayt-nsen, la xeddmen akken ad d-ǧǧen, ayen ara tesεu d aεwin. Γas llan wid i tt-iḥesden, nutni ur cliεen deg-sen, zgan refden-tt d asawen. Di tɣerma yella yisem-nsen, tigemmi tḥuma-d fell-asen. Ttarun, sufuɣen-d idlisen, deg umezruy ad d-qqimen. Γas ma d abrid iwaεṛen, wezzaf yessawen, tabɣest ad tili d ayla-nsen. Nessarem-asen afud igerzen, ma d wid i ɣ-yeǧǧan ṛuḥen, tajmilt meqqren fell-asen, talwit i yiziɣer-nsen.

— 69 —

TALWIT

Talwit bɣan-tt akk yimdanen, ad idiren deg-s ɣas akud yexṛeb, wicqa ma d ageffur i yekkaten, neɣ d aḍu, neɣ d adfel, neɣ d aẓɣal aqerḥan. Keṛhen kan medden ad idiren di lḥif d ddiq. Ṛebbi yettak-d i yimdanen irezgen yellan sɣur-s, deg umedya : agama d wayen i t-iṭafaṛen, iṭij, aman, aḍu, adfel. Amdan ɣer wemdan ma ulac tigzi d aɣilif n iɣilifen. Ihi, tifrat n wugur-a ufan-tt-id wid iḥeṛcen, ddwa n lḥif d aɣerbaz n tidet, d ixeddim, d idles, wigi suffuɣen amdan ɣer tafat, neɣ ɣer talwit bninen. Syen ad d-tili tdukli gar yimdanen gar-asen, izerfan d tlelli ad ilin war ccek, acku yella llsas, yella wussu n tmussni d ttṛebga. Akka i telha talwit.

— 70 —

ABRID N TIRA

Awal iteddu s tira, di tferkit yettaf iman-is, isedduy-it umaru, neɣ amedyaz deg iḍṛisen-is. Uṣkan tiɣermin di tmetti, tiftilin ḍwant igenni-s, ayen din ɣɣran medden, yal aḍṛis s umeskar-is.
Yecbeḥ umahil ma yesuddes, ma yesεa tidet ittwalin, ma yedderɣel neɣ yumes, ɣer deffir ur isεi tuɣalin. Ili-k d win ittmeyyizen, ekkes ɣef tidet timedlin, tamussni-k ad teger isegman, yal tamurt ad k-id-walin.
Ur kkat tagest deg ucḍaḍ, ur d-ttεemmiṛeḍ di telkin. Tecbeḥ tussna zeddigen, i d-iqqar bu tiktiwin, d ayen ittnadin wuḥdiqen, ad lemden timussniwin. Awal-ik ad yesεu azal, ad t-ttazunt tsutwin, ma tettamneḍ trugza, s yis kan i d-ttbinin. Ma tettaruḍ ad d-tifriṛeḍ, xḍu-k kan si tqeṛacin!

— 71 —

Akud iɣeṣben

Akud-a niɣil yeɣṣeb, ziɣ netta la yesḥudruf, nettnadi ad neddu yid-s, ur tt-nufi ad neqεed idis-nneɣ. Yesutur-d aṭas n wazal, di tedrimt yezga iceṛṛeḍ, lemmer s tmussni ad t-qableɣ, as-d-serseɣ ayen akk ssneɣ. Tuqefza tikli s laεqel, ǧǧan-aɣ-d widak slemdeɣ.

Akud iɣeṣben 2

Akud-a niɣil yeɣṣeb, ziɣ netta la yesḥudruf, nettnadi ad neddu yid-s, ur tt-nufi ad neqεed idis-nneɣ. Yesutur-d aṭas n wazal, di tedrimt yezga iceṛṛeḍ, lemmer s tmussni ad t-qableɣ, as-d-serseɣ ayen akk ssneɣ. Ad as-berzeɣ tikti i tutlayt, adlis-is ad yenerni, ad yali ur d-iɣelli, mačči s wulac, maca s tdukli. Ad yili xiṛ n wakka yella akkagi. Tuqefza tikli s laεqel, ǧǧan-aɣ-d widak irebḥen.

— 72 —

Tutlayt tettarra lxiṛ

Win ixedmen kra ad t-yaf s tutlayt n Tmaziɣt, d amedyaz neɣ d amaru, yal wa ad t-id-tṣaḥ nuba-s n tumert, ad d-ibin gar-aneɣ, ad nwali iseɣ-is, ad tecbeḥ tmeɣra-s. Imussnawen am isulas n tafat, ttiṛiqen am yiḍ, am ass. Diri win igezzmen layas.

— 73 —

𝐓𝐀𝐌𝐄𝐒𝐑𝐈𝐓 𝐍 𝐖𝐄𝐃𝐋𝐈𝐒 𝐍 𝐀𝐓 𝐖𝐀𝐒𝐈𝐅

Tamesrit n Udlis n At Wasif, tebda azal n sin wussan aya. Yelha win ara iṛuḥen ɣer tmesrit-a, ad d-yaɣ umdan idlisen, idlisen d igerrujen n tmussni, u ad iwali tutlayt n Tmaziɣt tuɣal-itt-id tezmert-is. Ur t-qqim ara deg ugemmay-nni n zik, tutlayt tṛebba tazmert, ixuṣ kan ad as-yerr azal weɣref s tiɣint, d usemres n yidlisen i d-ittefɣen s yis. Imaruten d tmarutin gten, la d-ttnulfun imaynuten yal aseggas, tutlayt tura yuɣal-itt-id lǧehdd-is, yeǧhedd wafud-is, yuɣal-itt-id yiẓṛi-s, tbedd tettwali akken iwata. Ulac rezgg am wa, ulac tumert yecban tagi. > 03 di magu 2025

— 74 —

𝐀𝐒𝐄𝐁𝐓𝐀𝐑-𝐀 𝐀𝐊𝐊𝐄𝐃 𝐔𝐌𝐈Ḍ𝐀𝐍-𝐈𝐍𝐔

Rzu ɣer temkeṛḍit(la Bibliothèque), ad tfurreḍ isebtaren, yemgaraden, wa deffir wayeḍ, ad tnadiḍ isentlen i (m)k-iwatan, ɣas ulama ayen yettwarun s umata, d awal s Tmaziɣt Taqbaylit. Ma d tutlayt-ik(im) i tettnadiḍ da, attan ala tin s lekmal-is. Ma tebɣiḍ tamedyezt tella, s tirawt neɣ s timawit n ubidyu, iḍṛisen n tedmi(réflexion)daɣen llan, tijmilin(les hommages)ɣef imassanen imeqqranen yecban Lmulud n At Mεemmeṛ, imedyazen iqbuṛen yecban Yusef U Qasi d Si Muḥend U Mḥend, Dda Ɛebdella Ḥaman, Sliman Ɛazem, d imazɣanen, d yimdanen idelsanen yecban am Abdelqadeṛ Meksa. Am wakken ad tafem isaragen d teywalin, i d-giɣ ɣef kra n isentlen(les thèmes), s webrid n ubidyu, ttbinen deg usebtar-a. Aṭas n temsal ara tafeḍ deg usebtar-a sεan inziz n tafat. Wwiɣ-d ɣef yal tamsalt d yal asentel, ayen akk ara yallen tutlayt d yidles d tgemmi, atan ibedd s teɣzi n umagrad(l'article), neɣ s tewzel, gar-asen Yennayer d waṭas n wansayen, amedya: "Timecṛeṭ(lewziεa). Aṭas n imagraden i d-uriɣ ɣef tutlayt-nneɣ, tutlayt Tamaziɣt deg umezruy, acu n liḥala deg tella, d wamek i iwata ad taẓ ɣer zdat, d wamek ara d-teflali gar tiyiḍ. Win issnen ad iɣer Tamaziɣt izmer ad iyi-d-isebɣes, acku ẓṛiɣ ad t-ṣeṛwun imuhal yellan deg usebtar-a, ma d win d tin ur nessin ara, izmer as-iεǧeb lḥal, mi ara iwali tazmert i as-fkiɣ i tutlayt n Tmaziɣt, ad yuɣal ad ilmed Tutlayt-is, imi yeẓṛa mačči d tikkellax i nettkellix. Win ara iwalin tutlayt tesefṛaḥ, d ayen ibanen ad yaẓ ɣer ɣur-s, alama i tt-yewweḍ ɣer yixef n ufella, d ayen i yessaram yal amaru d tmarut.
Am wakken sεiɣ diɣen idegen(sites)nniḍen, yecban TASEKLA di mono-site, TAMAZIƔT ASS-A di blogger, akked umaṭṭaf n YouTube Amar Tafat(Amedyaz). Nadi-t di Google ad tafem anda tebɣam ad terrem.

— 75 —

TALLIT N NISAN D TID I D-IRNAN FELL-AS

Ass-a ad teffeɣ tallit n Nisan, 17 di magu, ad tezzi nessarem di lxiṛ. Sya d afella, ad kecment tillay nniḍen, ad d-rnunt tlata n tesbeεtin : 7 wussan n izegzawen, imir d 7 n iwraɣen, d 7 wussan n yiquranen. I syen akkin, tura ageffur ad yejlu, taqejmuṛt n magu tekfa, ad yebdu uẓɣal aqeṛḥan, akken qqaren deg inzi n Teqbaylit "aḥader yerra leqḍaε". Ḥader ɣef uẓɣal yekkaten ɣer yixef, twata-as temḍelliwt, ḥader diɣen ɣef tuqqsiwin, acku fṛuṛxen izerman d iḥermemuḍen. Amdan iwata ad issikked nezzeh, mi ara yeqqim di beṛṛa, neɣ mi ara ixeddem, izmer as-d-yeffeɣ kra n uḥeṛmemuḍ, d azrem neɣ d tiɣirdemt. Amdan tewwi-as-d diɣen, ad yini "hemma!"i yigerdan, akken ad nejemaεen deg zilan s axxam, alama d azizgu.
Tura diɣen, imuhal n unebdu ad bdun, ladɣa wid n tfellaḥt, am : tamegra n usaɣur(lqeṛḍ), uẓẓu n tebḥirin, tamegra n yirden(naεma) di ṣmayem. Syen ad d-ternu tallit tasemhuyt n lexṛif, ad d-wwent tbexsisin d tkeṛmusin, akked tẓuṛin, "awfan lexṛif xeṛfayen", akken i as-yenna wuccen. Mi yekfa lexṛif iqucc, atan yewweḍ-d "ḥeṛtadem", ad ldin igenwa, ad bdiɣ igefran, ad tessew tmurt, ad tebdu tyerza, yekfa useggas. Akka i yettεedday useggas s uwitay n. Tmaziɣt (n teqbaylit), nessarem ad d-iglu s talwit d tumert.

— 76 —

ΓUR-K AY AMDAN TIMES

Mi yudef(yekcem) unebdu, tifesniwin ad ttalint seg 30 alama d 40, akud ad iḥmu nezzeh, tuga anda tella ad teqqar alama teḥḍem. Amdan iwata ad yerr di ddehn-is, mi yeḥḍem lḥal, tezmer ad tekker tmes s shala, lbbunt n ddexxan izmer ad tt-iskker, llan wid iqqaren "ula d ǧlaǧ ticki yeḥma nezzeh, iskar times". Ihi, tewwi-as-d i wemdan ad iḥezzeb send ad d-ḍṛunt twuɣa n tmes; iwata i yal yiwen ad ikker ad ifres zdat uxxam-is. Ad ifres umdan ddaw uxxam, nnig uxxam, ad ikkes ayen yellan d ummad, neɣ d amadaɣ, d inijel ma isuma-d lḥaṛa. Iwata-as ad ifres alama d 30 m tama n uxxam-is. Ma d taddart i yekkren ɣer tcemmlit n ufras, dɣa din tgerrez teswiεt d ayen kan, akken i k-qqaren "afus deg ufus taεkemt ẓẓayen ad tifsus". Acku ticki iḥezzeb umdan, iga asullef-ines, yefres, allaɣ-is ad yers, ur ittenddemmay ara ɣer taggara. Amdan ticki yefres mgal times, ur d-ittaẓ ara ɣur-s umihi(le danger), anef εad ma yella d imezdaɣ s umata. Ihi ur iwata usmaεggez di temsal n umihi, tidak iεeddan fell-aɣ, ur iwata ad nuɣal ɣur-sent. Ad iqerreε Wuzmir tiwuɣa n tmes!

— 77 —

TIRA UR D-NUSI SEG UL!

Ur tezmireḍ ara ad as-tekmandiḍ i umyaru ad as-tiniḍ : "aru-id ayen s ways ḥusseɣ nekki-nni." Izmer kan ad ak-d-yaru ayen swayes iḥuss netta. Netta itwel di tsekla anef ad issiɣ annar n tsekla ad t-yessiweḍ alama ittenɣal, ur as-sqluqul ara neyya i win ittarun s tlelli-ines d tayri-s d neyya-s. Ma yella nḥemmel tutlayt-nneɣ d tdukli d wayi i d abrid-nsen. Ulayɣer i d-nesnulfu uguren ur nelli. Yal taɣawsa ad as-nεelleq aǧerbub swayes ad tt-nessader, netta iwata yal aḍṛis ara d-yaru yiwen s tmaziɣt s wazal-is.

— 78 —

Amek armi ttaruɣ s tutlayt-iw

Ad awen-in-aruɣ tabṛat-agi s tutlayt-iw, tutlayt-iw am tin nwen, imeddukal uḥdiqen d wid meṛṛa ara tt-yeɣren s wul, imi i s-fkan azal i tutlayt-nsen fehmen s waṭas. Uḥdiqen zgan ttnadin, zgan ttnadin ad fehmen timsal n tmeddurt, yal wa deg-sen yefka azal i tmussni d ttusna, di yal taɣult, acku uḥdiq werǧin i s-yenna "nek qeḍεaɣ-d tamussni!". Tamussni(le savoir) ayen din yeffren deg-s ur d-yeḍhir, ugar n wayen d-ibanen, ayen i d-ibanen neɣra-t, nwala-t, win mazal la nteddu ɣur-s ad t-nɣer yiwwas. Kunwi ay imedukkal i d-yettarran i teɣri yal tikelt, atan ttnemmireɣ-kwen s waṭas, ad awen-iniɣ "affud ameqqran di leqdic-nwen n yal ass, d wayen s umata i wumi tettarram azal", d acu kan ummreɣ(feṛḥaɣ) s waṭas ma walaɣ-kwen tettarum s tutlayt-nwen tamaziɣt s tuget, mačči s cwiṭ kan, yerna tira ad d-tettas deg wemkan-is (tettṛuḥu srid ɣer wul), s webrid s-i-nettaru meṛṛa, i syen akkin tutlayt tamaziɣt s immal ad tettnerna, akken ttalint tutlayin n umaḍal(du monde), ad naf mačči weḥḥed-sent kan akka ay srafgent, maca s wegdud-nsent uḥdiq i sent-yegan leqraṛ . D ttakti yagi i ssεiɣ nek armi ttaruɣ akka s tutlat-iw tamaziɣt.

— 79 —


Ixeddim d tudert yesɛan azal

Nettmeslay nek d yiwen n umeddakel ɣef umahil, nniɣ-as : « tineggur-ayi ttḥadareɣ ɣef umahil-iw n tudert.» Ihi ittaḍṣa armi yeclex yimi-s. Nniɣ-as : « ttaḍṣan medden ɣef tiyi?! Nniɣ-as : « nek jeṛbeɣ, asmi smeɣniseɣ ḥebsen-iyi-d deg umahil-iw di 1999, ṛwiɣ lmeḥna, uɣaleɣ am win yemmuten iteddu. Win umi ullseɣ tameḍṛuṛt-iw ad ittaḍṣa fell-i.» Nniɣ-as : « akka i ssneɣ nek, urar s tudert d tawaɣit, u tis snat, akken qqaren : « ur ittru ara uεebbuḍ yeṛwan ɣef win yelluẓen.» Netta yenna-k : « izmer lḥal s tidet.» Nniɣ-as : « izmer lḥal ur d-cfiḍ ara.

— 80 —


Amedyaz isefruyen war tilas

Mektaɣ-d yiwen n umedyaz isefruyen war tilas, d amedyaz ilelli, wagi d Si Muḥend U Yidir. Fell-as talwit. Ẓeṛeɣ-t deg iseggasen n 90, di Tizi akked d Bgayet. Deg uzniq n temdint i yesefruy. Ittlusu am uṛumi, akustim, takṛavaṭ, taεekkazt tezga deg ufus-is. Ḥemmlen-t aṭas ilmeẓyen, zgan ttezzin-as, netta diɣen ittawi-asen-d ɣef wayen ḥemmlen. Netta aṭas n isefra i ɣur-s, isefra di mkul ṣenf, ayen tebɣiḍ ad ak-d-yawi fell-as. Ɛeddan imedyazen.

— 81 —


Tamsirt n tudert

Ad nuɣal ɣer tmucuha n zik, imi d tidak i yesεan la metafur, i d-yettaken deg ugbur-nsent tudert n tidet. 
Ttallsen-d, zik yiwen n wergaz d amussnaw, mi iwala meqqer-d mmis, yebɣa ad t-yesselmed deg uɣerbaz n ddunnit, i wakken ad yuɣal ɣer zdat d amsewweq n wexxam, ma yemmut izmer ad iṭṭef amkan-is s tidet mačči d lexyal n tebḥirt ara ibedd kan deg uxxam-is. Ihi ass-n mi isewweq infeq-d s axxam i wakken ad d-gen imensi n dduṛt. Teseww tmeṭṭut-is imensi, ttqesiṛen armi yewwa, tesers-it-d sdat-sen, taṛbut, tasilt tettṛebṛub. Send ad bdun tuččit, yenna-yas babas i mmis:
— Tura ad ẓṛeɣ ma tẓewṛeḍ, ak-sεeddiɣ timsizzelt
— D lxiṛ kan a bah hhhh
Yenna-yas babas
— Aha ma tzemmṛeḍ ad d-tekseḍ tacriḥt-ik n weksum daxel tasilt-a
Inna-yas weqcic:
— Ṛǧu ad εeṛḍeɣ.
Imaẓẓed weqcic iger iḍudan-is daxel n tasilt yettṛebṛuben, iṣaweḍ kan yeddem-d tasemt-nni i d-yufraren s ufella lmeṛqa! Ṛɣan-d iḍudan-is, ittejliliḥ, yerra-tt ɣer teṛbut, izeggi afus-is, ittsummu deg iḍudan-is, iqqar "hhhhh a yemma rɣiɣ!", irennu! Ittaḍṣa babas, yenna-yas "ziɣ ur t-ṣebbṛeḍ ara! Ṛǧu ad twaliḍ babak". Icemmeṛ i yiɣil-is wergaz iger afus-is daxel n tasilt armi yezder d lqaεa n tasilt, iεemmeṛ-d tacriḥt-is, armi i d-yedda ula d lḥemmeẓ. Afus-is yerɣa-d armi  yuɣal d azeggaɣ. Inna-yas weqcic i babas:
— Maca terɣiḍ-d a bah hhhh
Yerra-yas babas yenna-yas:
— baba-k ɣas yerɣa yeddem-d ayen i lhan !

— 82 —


Aseggas amaynut

Yal aseggas amaynut nessaram deg-s tiɣawsiwin nḥemmel, ɣas akken nettaweḍ-itent nekni mazal nettalles-as yal aseggas. Maca, ayen i d-ittawin timsal yelhan ur neẓṛi ara belli, d tidet di llsas, d tezdeg n wul. Uzmir yessikkid-d ɣer wulawen mačči ɣer wudmawen. Ur tezmiṛeḍ ara ad as-tessεeddiḍ ṛṛunda. Akken i as-yenna Ccix Muḥend amussnaw : ma txedmeḍ Ṛebbi ad k-ixdem, ma teqqimeḍ ula i k-ixdem. Deg-s yal anamek.

— 83 —

Nniɣ-as 

Nniɣ-as d acu i d "le business"? Yenna-yi-d, d ayen yerzan le commerce d wayen icudden ɣer ubaɣur, i d-ittḥelli ukerwa s tmussniwin iseqdac, deg wayen ixeddem, d wayen iseqdac. D ayen ibeεden s umata ɣef baṭel. Akken i k-qqaren "baṭel ittbeṭṭil". Atnad a mmi wuḥṛicen deg wakud-a amaynut. Ma d nekni mazal-aɣ neṭṭes.

— 84 —


Ma tesneɣseḍ-as i saεa yiwen deg umḍan-is, ad tuɣal mačči d saεa. Ur tesseεu anamek!


AṚUMI

Imaziɣen n zik, ḥemmlen ad inin AṚUMI — smid uṛumi, amger uṛumi— asmi yeffeɣ uṛumi — aṭas i yiɣilen d fṛansa kan i d aṛumi. Netta awal-ayi aẓaṛ-is yekka-d seg Ṛuman i d-yudfen ɣer Tmazɣa. Di leqṛun-ayi ineggura neqqar : "aṛumi" i leǧnas isifilizin, d afṛansi, d aglizi, neɣ d amarikani. Amedya: iṛumyen ḥemmlen tezdeg, ttaṣkin timsal-nsen ɣef leqraya, ɣɣran, fehmen, snulfuyen-d, d imassanen, seqdacen tadamsa, artg...

— 86 —


Waɛṛen imusnawen 

Mi ara d-qableḍ amussnaw s uswir meqqren ǧǧ-it kan ad imeslay ard yekfu, ma ulac ad tt-εewqeḍ d acu ara s-tiniḍ d tuttra. Ayen isexzen kečč ur tesineḍ ara, ad iεelli yiss-k di tegnawt ad tweḥleḍ deg igenni, ad teɣliḍ ɣer tmurt aceqquf ur iteddu d gmas. Daymi win ibɣan ad isnerni di tmussni iwata-yas ur iḥebbes anadi, yal asentel ad yissin deg-s ammur.  Walaɣ yiwen n uneɣmas teḍṛa-yas meskin talluft-a, acku ur yefki ara azal i unadi, d timsal ur nemεin i yellan deg wallaɣ-is. Maca llan ineɣmasen yessεan idles amatu, zgan ɣɣaren timusniwin deg idlisen, ulac adlis ur ɣɣrin, u qqaren ayen iwatan, mačči d ayen illan d menwala. Inna-as yiwen zik nni : "amenǧi yuɣal d aneɣmas".

— 87 —

Wid iḥemmlen aseɣḍel

Ma tekkreḍ-d ad tesnemreḍ kra umdan di tudert-is, ad d-ɣɣlin fell-ak wid i t-ikeṛhen. Imir uɣalen akk s ṭbiεa-agi, akken iyi-d-tusiḍ ad ak-in-aseɣ. Maca tagi d yir ṭbiεa, ad newwet agejdur! Ur tesuffuɣ ara ula ɣer uqwiṛ a tawaɣit.

—88—

Wid yiɣilen zwaren 

Imaziɣen ur nessin ara ad arun s tutlayt-nsen, wehmeɣ amek gan! Imi d tira kan ara lemden deg-s, ur walaɣ ara ugur nniḍen, ayen ara ɣɣren ad t-fehmen, ugar n tutlayt tajenṭaḍṭ. Akken i s-yenna inisi "cṛeε igenni laεmeṛ yelli".

—89—

Tanfalit

Qqaren di tenfalit n zik "ans'akka i d-tecṛeq?!", ubayen "ansi akka i d-yuli yiṭij?", wagi d anecṛeḥ ger sin. Amedya "ans'akka i d-tecṛeq turiḍ-d s tmaziɣt ?!", "ans'akka d-tecṛeq teffɣeḍ-d deg taddart?!".

—90—

Inna-yas sɣur-i i d-tuɣal!

Win ara k-yinin "sɣur-i i d-tuɣal (di yal taɣawsa)", inni-yas "awer ɣ-d-iḥqeṛ ala Uzmir!". Qqaren imezwura diɣen "ma d netta i yeṭfen igenni, ad t-id-isers".

—91—

AWAL NETTALMAD 

Awal netta d watmas teddun akken, ttemseḍfaṛen wa deffir wayeḍ, deg iles neɣ di tferkit. Benun-ten iḥeddaden am tɣawsiwin iṛeqmen neɣ icebḥen, maca ṣeggment, suddsent. Iḥeddaden imeskaren, yal wa d allal-is yeseqdac. Mi tent-ttwalin medden ttaεǧaben-asen, ttnadin ad ten-εanden, ttnadin ad ten-lemden. Am wakken i ten-id-isuffuɣ uḥeddad-nni, ṭamaεen-ten ad ten-kesben s tuget. I d-itteffɣen di tirawin, i d-itteffɣen imeslayen deg yilsawen n imussnawen! Mačči d awal kan yettawi waḍu, neɣ yellan d awal kan aḥerfi, maca ttnadin medden, awal imeslen, iṣeggmen, yuṣkan am iɣerban ur nettemwiwil, yerna cebḥen. Deg wawal lεali, tteffɣen-d, isentlen yemgaraden, iskasiyen, tiktiwin, isallen, tasrit, islaḍen, tizrawin, tamussni n zik d tin n tura, tamedyezt, timucuha, ungalen, tullizin, afeṣel n temsal s wawal, tteffɣent-d tarrayin n wawal, amek teddunt temsal s wudem ussnan.

— 92 —


AKUDEN AKKED WEMDAN

Akud mi yelha, nekni s yimdanen neqqar-d 'igerrez", ma izad neɣ inɣes, am wakken i k-qqaren di tenfalit "nekni s yimdanen d wid iḍaεfen". Ihi ticki yeḥma wakud, deg unebdu neɣ εad di ṣmayem, nettarra-d i teɣri "a babab inɣa-yaɣ weẓɣal!". Neɣ ma di tegrest, neɣ εad di Yennayer, neqqar-as "ḥḥḥḥ akka i d asemmiḍ!". Srid ɣer tmes i wakken ad neseḥmu. Ay akken yella wakud ur ɣ-itt-saεad ara, netta yili lhan akk, ur llin wakuden armi lhan, nefεen. S wakuden yemgaraden i tettsuddus tudert n ugama. Aẓɣal nezzeh yenfeε, asemmiḍ nezzeh yenfeε, ageffur akken nniḍen, adfel, ula d aḍu yella wayen iwumi yenfeε, s wazal-is. 

— 93 —


TUTLAYT-IK

Tanemmirt s umata i widen i d-yettaken affud i tutlayt n tmaziɣt, yal tikelt nettadder-iten-id s yiseɣ am wergaz am tmeṭṭut. Limmer d lebɣi tutlayt-nneɣ yewwi-d ad tt-naru s yiman-nneɣ war ma yenna-yaɣ-d walebɛeḍ. Tutlayt-ik ay amdan d nettat i d tamezwarut deg wallaɣ-ik, i syen akkin tzemmreḍ ad tissineḍ tiyiḍ u ad tent-tesqedceḍ, maca tutlayt-ik ulamek ur tt-tettisineḍ, labud ad tnadiḍ ad tt-tisineḍ, ama ad tt-teɣreḍ, ama ad taruḍ yiss tiɣawsiwin. Akken ayen i d-yeffɣen yiss ur tettazgaleḍ, ad teẓṛeḍ am kečč am wid yessnen.

— 94 —

Yennayer yusa-d

Akken nudaɣ ɣef Yennayer, ass amezwaru n useggas, ufiɣ d akken imdanen i t-isfugulen di tmazɣa, ama zik ama tura, ttagan-as asfillet ɣer wayen ilhan, ama s ṛeẓq ama s wawal. Mačči d regmat i ttergimen deg wass amenzu n useggas, acku am wakken ma iseqdec umdan igan n diri ass amenzu n useggas, aseggas nni ad ilint deg-s twuɣa s immal. Ad aɣ-iwafeq Ṛebbi ɣer llxiṛ : akken qqaren imezwura. Nessarem talwit d tmussni, tiyersi icudden ad tefsi, yal talluft ad tefru.

— 95 —

Anda tettedduḍ ay iɣzeṛ? Inna-as : ad awḍeɣ alama d llebḥeṛ. Inna-as : qqim kan din i telhiḍ Inna-as : awah iḍaq llḥal dagi!


Ameskar

Win ittarun s tmaziɣt, ma d amussnaw yettwasnen deg unnar, neɣ ma d aḥeddad n wawal, yessefk ad nadin ɣef tutlayt swayes qeddcen. Acku yiwen ma yewqaε deg wawal ɣer ɣur-s ara t-yaf. Yella melmi i d-nettmaggar agejdur-ayi. Amussnaw yessed tisrafin n wawal ama n zik di timawit, ama n tura di tira. Amussnaw ur iqqar ara : « ur ssineɣ ara ! » Di taɣult-is.

— 96 —
 

Neqqar deg inzi n teqbaylit : « Menyif ad tessεuḍ aεdaw-ik d izem, wala aḥbib-ik d ijjeḍ.»

Sɛaya 

Ma yili tessεiḍ, am ma tiliḍ tḥekmeḍ yiwen-nsen. Ur ḥeqqeṛ ara medden, all ayen i wumi tzemmreḍ, ad trennuḍ di rezgg d tezmert meqqren, akked yiseɣ s ufella. Ddunnit am targit, ma temmuteḍ ulac d acu ara tawiḍ yid-k, kra yellan ad d-iqqim i wid ur tebɣiḍ, tebɣiḍ neɣ ur tebɣiḍ iεedda-k ṛṛay. 

 — 98 —

Yelha usmekti 

Mi ara d-yaweḍ akka ineḍṛi n tmaziɣt, am Yennayer, ulamek ur d-ttmektayeḍ ara wid d tid i as-igan tazwert s wayen yesεan azal ur nettfaka, i tsekla n tmaziɣt. Cfiɣ deg iseggasen n 90, nettaf-d kra n yidlisen neqqar s tutlayt n tmaziɣt talatinit, nettaf-iten d ddwa i wallaɣ, d usfukti-ines, armi yeḍḥa-d nuɣal nessen ad naru s tutlayt am nutni : Adlis Inna-yas Ccix Muḥend U Lḥusin yura Lmulud n At Mεemmeṛ, Askuti n Saεid Saεdi, Asfel n Ṛacid Ɛellic, Iḍ d wass n Ɛmeṛ Mezdad. Ulamek ara nezger ɣef idurar yecban wigi. Nufa anda nelmed armi nuɣal am nutni, neɣ ass-a neɣ azekka ad nuɣal am nutni. Fell-asen tajmilt ur tettfaka. 
 
— 99 —

Win ittuṛebban 

Qqaren "ulac win yufan tamemt isusef-itt", ticki amdan ur ittqaddaṛ ara ayen yessεan azal, d win i d amedya, iteddu beṛṛa n wennar. Neɣ, deg umedya ad yaf amdan yelhan ad t-yaker, ad t-ixdeε. Ihi, anagar win iselben, neɣ win ur nettuṛebba, ara isusfen tamemt. Amdan yegzan, ad iqaddeṛ win i t-ittqaddaṛen, ad yelhu ɣer win yelhan yid-s, ad iqbeḥ ɣer win iqebḥen ɣur-s. 

 — 100 —

Ddem ayen yesɛan azal 

Qqaren "baṭel yettbeṭṭil", gzem-it yeqres, ulayɣer ara s-neg tawwurt, ǧǧan-t-id imezwura yebrez, yewwi-d azal d unamek. Acku yal taɣawsa s wazal-is di tudert. Neɣ diɣ "a ṛxa yexlan taxxamt n baba", ula d inzi-a s wazal-is, acku win itebεen ṛxa, yal tikelt ssuq-is ur ifazz ara. S ṛxa ara d-tawiḍ kan, d ayen yugaren, ayen sagren wid iqeṭṭun ayen ifazen, d aymi i d-wwin fell-as imusnawen ijeṛben, imeslen awal, am yinzi-a. Bɣan ad d-inin, win ur terri tmara, yif-it ad d-yeqḍu taɣawsa yelhan, ɣaf ad yernu kra ɣef tin-a iṛexsen, wala ad icuḥ, ar deqqal as-texṣeṛ bih-fih, ad ittεawad ad d-ittaɣ alama yexla amektub-is, yerna ur ittuqenneε, lebɣi-s ur t-yewwiḍ. Qqaren diɣ : "ṛay d nefṣ lεic, neɣ d lεic kammel". Yal wa d amek isedduy tudert-is, yal wa d amek yettwali timsal zdat-s, nekni neqqar-d kan ayen nwala, d wayen nessen. 
 
— 101 —

S leqdic n yidles i d-ttbanent tudrin yuẓen ɣer zdat, yulin deg uswir d tmussni d tussna. Affud iǧehden i tudrin iqedcen seg ul zeddigen.


Awalen iṛuḥen

Nniɣ yiwwas: awalen akk ibeddun s umagrad "L" di tmaziɣt d iṛeṭṭalen, ad naf kkan-d si taεṛabt, neɣ si tefṛensist. Wehmeɣ deg wawalen : lubyan, lεedes, lḥemmeẓ, amek armi ulac-iten di tmaziɣt, jjlan yernu-kit, tafellaḥt tekka-d sɣur imaziɣen, d tin i d llsas-nsen! Ma yella win/tin i ten-yessnen ad aɣ-ten-id yini. Ihi yenna-yi-d yiwen isem-nsen:

Lḥemmeẓ: ikiker

Lubyan: adlagen

Leɛdes: tilintit

— 103 —


Iwala Wuzmir

Iwala Wuzmir d acu ara yexdem uɣyul yekkes-as aciwen, akka i qqaren deg inzi n teqbaylit. Ladɣa s tidet, d ayen walant wallen-iw zik-nni, aɣyul ixeṛfen akken d imi ar iwali aɣyul nniḍen ikes, ad yazzel ɣur-s s ujεu, mi yewweḍ ɣur-s, ad t-yeεnu ar umseččew, ad t-yeṛẓ akk ma yerna-t. Akka i d tawaɣit di tudert n yiɣyal!! Qqaren diɣen "aḥemmel n uɣyul d tikerrac". Mačči yiwet!!

— 104 —


TASEKLA D TUDERT UR NƔELLI AM TZEMMURT GAR ISEKLA

Imi fsant tektiwin deg wallaɣ-iw, s tutlayt-iw, ad asent-xedmeɣ ttawil s tira. Tura mačči am zik, ɣas ttawilat myagaren, ad newwet s wayen yellan ar asmi aɣ-d-iwali s umaynut. Iḍṛisen n tsekla am iferrawen n tzemmurt, ur ten-iseɣlay ara yiṭij d waḍu, zgan zegzawit am yillel, ɣas llan wid iɣellin d imexḍa, maca ur tt-banen ara, acku tazemmurt ur tettban ara fell-as tewser. Isem-is tudert.

 — 104 


Tamaziɣt teǧhed am yiṭij, ur izmir yiwen ad tt-iɣum, ɣas ɣezzif yiḍ, duleqrar ad yali wass, ad d-tbin ula d nettat.


Tira n umezruy

Win ara yarun, neɣ ad imeslay s umezruy yeǧǧa igziren, atan yettaru kan i wid d tid ur nessin. Wamma ɣer wid yessnen d aɣunfu. Acku, widen d tiden ara ilemden amezruy aqermaḍ, neɣ ur nessεi ixef, ma d imdanen ur nessin ad ddun di tucḍiwin. Amdan iwata ad yili d amesɣaru. Inni-d tamsalt tekmel, s wayen akk tesεa, neɣ awi-d awata-ines s wacu ur tettṣeḍḥiḍ sdat n yimussnawen ara k-iɣɣren neɣ ara k-yeslen. Ma yella ur tessineḍ yif-it ma ibeddel asentel umdan, yif-it ma ixdem taɣawsa isehlen fell-as, ad tt-id-isuffeɣ telha tekmel. 

  — 106 


S yiseɣ ara snemreɣ wid d tid ittarun s tutlayt n Tmaziɣt, d wid d tid i s-yerran azal, ula s umeslay akken iwata 98/100.


Awal ittawi-d wayeḍ

Sin ttmeslayen gar-asen mi d-mlalen di taddart, yiwen d amɣar, yiwen d argaz alemmas. Bdan-d awal ɣef tittin ṭeṛqen ɣer Uportabe. Akken qqaren : «d awal i d-yewwin awal».

Inna-as Umɣar

- Nek tettuɣ nezzeh

Inna-as urgaz alemmas - 

Nek tettuɣ yal taɣawsa ala aportable ur t-tettuɣ ara 

Yanna-as Umɣar - Acku tḥemmleḍt d aymi! 

Inna-as Urgaz alemmas 

- Mačči d aḥemmel i t-ḥemmleɣ 

Inna-as Umɣar 

- Amek? 

Inna-as Urgaz alemmas 

- Acku tteḥwiǧiɣ-t. 

Deg-s isallen s waṭas; deg-s i dehhuɣ; deg-s i d-ttaruɣ; deg-s i d-qqareɣ awal-iw s ubidyu; deg-s i selleɣ; deg-s i qqareɣ ayen ufiɣ yelha. 

Yenna-as Umɣar 

- Ula d nek ḥusseɣ s wannect-a, tesmektaḍ-iyi-d. Maca, nek sneɣ kan ad sefruɣ, ḥemmleɣ isefra. Ayen nniḍen ǧiɣ-t i wiyiḍ i as-yesnen. 

Inna-as Urgaz alemmas 

- Inεel ciṭṭan 

Yenna-as Umɣar 

- S tidet d iri win inekkṛen ayen i t-inefεen. 

Inna-as Urgaz alemmas 

- Tura d wagi i d tamkeṛḍit, i d aɣmis, i d tasɣunt, iiiii... 

Inna-as Umɣar 

- Ihi azekka n lḥedd ad d-aɣeɣ yiwen di ssuq, ma yebɣa Ṛebbi.

 — 108 


Ayen yettḍuṛun

Ur ttnamar ara di tɣawsa i k-ittḍuṛṛun, ma ulac, ad tweḥleḍ deg iɣeblan sya d sya, ad ak-uɣalen d aṭan ur nesεi ddwa. Amdan ad ixdem ayen i s-iwatan d wayen yezmer, ad yaweḍ ɣer yiswi-nes.

— 109 —

Qqaren : « cḍeḥ d lεib», maca di tmeɣra mačči d lεib, ceṭṭḥen akk medden. Yal taɣawsa deg umkan-is


Inna-yas wuḥdiq

Inna-as yiwen i wayeḍ yellan d amcum : « Tigzi (lefhama) asmi d-εedda tufak-id teṭṭṣeḍ !» Yulles yenna-yas : « tigzi yiwen n ubrid kan i d-ttεedday, ma tufak-id teṭṭṣeḍ, ur mazal ad d-tuɣal ɣur-k.» Inna-as win-a « tenɣiḍ-iyi s wawal-ayi, ɣas ulama d tidet i d-tenniḍ!»

— 111 —

Nettekkes lxiq ɣef wul s unecṛeḥ d zzhu; nettekkes lxiq ɣef wallaɣ s tmussni i d-nettnadi, i d-nettmaggar di tira.


Bab n lxiṛ ur ineddem

Win ittagan lxiṛ, yeṭṭamaε ad t-id-yuɣal uma sɣur Ṛebbi. Allaɣ-is ad t-naf ires am yillel di ṣmayem, wamma bu cceṛ yezga yesxentic daxel-is, talluft i t-id-yusan ad as-yini d ayen akken xedmeɣ iyi-yuɣalen, werǧin yella di talwit. Tayi awit-tt sɣur-i.

— 113 —


 Sarmeɣ ur t-tesnuzgumen ara ma sekneɣ-awen-d ttbut, belli deg iseggasen n 90 i bdiɣ ttaruɣ deg iɣmisen yellan imiren. Muqlet tawellaft yellan s ddaw.


Ageffur n tefsut - ammud n yiḍṛisen n tɣamsa Ageffur n tefsut - ammud n yiḍṛisen n tɣamsa Reviewed by Amar Tafat on septembre 06, 2023 Rating: 5

1 commentaire

Dites vos commentaires en toute démocratie seulement avec respect

Idlisen - œuvres

Wali adlis tebɣiḍ :